กลุ่มคนพิการและผู้สูงอายุ ที่ต้องออกมาใช้ชีวิตในสังคมไทย มีไม่น้อยอย่างที่หลายคนคิด ยืนยันได้ด้วยข้อมูลจากกรมส่งเสริมและพัฒนาคุณภาพชีวิตคนพิการ ระบุจำนวนคนพิการมีอยู่ประมาณ 2 ล้านคน ขณะที่กรมกิจการผู้สูงอายุ กระทรวงพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ ระบุจำนวนผู้สูงอายุในประเทศไทยมีอยู่ราว 11 ล้านคน และเพื่อให้คนกลุ่มนี้ ซึ่งมีข้อจำกัดทางสุขภาพร่างกายได้ใช้ชีวิตในสังคมได้อย่างสะดวกสบายยิ่งขึ้น จึงต้องมีการนำแนวคิด Universal Design หรือ อารยสถาปัตย์ มาปรับใช้ในการออกแบบสถานที่ต่างๆ ให้มากขึ้น
ไม่ว่าจะเป็น การสร้างทางลาดไปยังที่จอดรถ หรือ ราวจับในห้องน้ำ ซึ่งเป็นอุปสรรคสำคัญที่ทำให้คนพิการและผู้สูงอายุ ไม่สามารถเดินทางไปยังสถานที่ต่างๆ ได้เหมือนกับคนทั่วไป รวมไปถึงสถานที่ท่องเที่ยวที่พวกเขาอยากไปด้วย
แต่ล่าสุด ก็มีเรื่องที่น่ายินดี เมื่อ สสส. ได้ ร่วมกับมูลนิธิอารยสถาปัตย์เพื่อคนทั้งมวล และภาคีเครือข่าย ลงพื้นที่สำรวจสิ่งอำนวยความสะดวกสำหรับคนพิการและผู้สูงอายุ ณ วัดเจดีย์และวัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร จ.นครศรีธรรมราช เพื่อพัฒนาสู่เมืองต้นแบบอารยสถาปัตย์อย่างเป็นรูปธรรมแล้ว
นครศรีธรรมราช เมืองงาม ที่คู่ควรกับการเป็นเมืองต้นแบบ Universal Designอารยสถาปัตย์
จังหวัดนครศรีธรรมราช นับเป็นอีกหนึ่งจังหวัดที่เหมาะสมกับการเป็นเมืองต้นแบบ Universal Design เพราะมีแหล่งท่องเที่ยวหลากหลาย โดยเฉพาะแหล่งท่องเที่ยวทางวัฒนธรรม ศาสนา และความเชื่อ ซึ่งนอกจาก วัดเจดีย์และวัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร ยังมีวัดวาอารามอีกมากมาย ที่เชื่อว่ากลุ่มผู้สูงอายุ อยากเดินทางไปท่องเที่ยวและกราบไหว้เพื่อความเป็นสิริมงคล

ภรณี ภู่ประเสริฐ ผู้อำนวยการสำนักสนับสนุนสุขภาวะประชากรกลุ่มเฉพาะ สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) กล่าวเพิ่มเติม สนับสนุนการเลือก จังหวัดนครศรีธรรมราช มาเป็นพื้นที่นำร่องในโครงการดีๆ นี้ว่า
“จ.นครศรีธรรมราช เป็นหนึ่งในจังหวัดที่มีเส้นทางเชื่อมโยงการท่องเที่ยว ที่ถูกออกแบบสภาพแวดล้อมเพื่อคนพิการและผู้สูงอายุ จุดประกายแนวคิดเมืองต้นแบบอารยสถาปัตย์อีก 1 แห่งทางภาคใต้ได้เป็นอย่างดี สำหรับวัดเจดีย์แห่งนี้พบว่า มีสิ่งคอยอำนวยความสะดวกคนพิการเป็นอย่างดี เช่น ทำทางลาดให้สามารถเข้ามาได้ถึงภายในพระอุโบสถ มีลิฟต์ มีห้องน้ำสำหรับคนพิการ มีป้ายบอกทาง ราวจับ มีประตูบานเลื่อน เป็นต้น

“สิ่งอำนวยความสะดวกพวกนี้ ไม่ใช่สิ่งที่ทำยาก ทาง สสส. วางแผนว่าจะร่วมมือกับเครือข่ายผู้สูงอายุและผู้พิการ สำรวจว่าจุดไหนที่ยังขาดและจุดไหนที่ยังไม่มี เราก็จะทำความเข้าใจกับเจ้าของสถานที่ เพื่อปรับปรุงสิ่งอำนวยความสะดวกสำหรับคนพิการ เช่นเดียวกับวัดเจดีย์ ที่สามารถเป็นต้นแบบให้กับสถานที่ท่องเที่ยวอื่นๆ ทำตามได้ เพื่อให้ทุกคนสามารถเข้ามาใช้ประโยชน์ได้ร่วมกัน”
Universal Design การออกแบบที่มีหัวใจสำคัญอยู่ที่ การเข้าถึงง่าย ตอบโจทย์ทุกความต้องการ
มาถึงตอนนี้ หลายคนอาจสงสัยว่า Universal Design คืออะไร จากบทความเรื่อง “Universal Designหลักการออกแบบ ปรับปรุงบ้านให้อยู่สบายปลอดภัยสำหรับคนทุกวัยในครอบครัว” ที่เผยแพร่ในเว็บไซต์ SCB ได้บอกเล่าถึง หลัก 7 ประการของการนำหลัก Universal Design ไปใช้ในการออกแบบ ดังนี้

หนึ่ง : ใช้งานได้กับทุกคน (Equitable Use)
ทุกคนในสังคมต้องสามารถใช้งานได้อย่างเท่าเทียมกัน ไม่แบ่งแยกและเลือกปฏิบัติการออกแบบสร้างความเท่าเทียมกันในการใช้สอยของผู้ใช้ที่อายุต่างกันและต่างความสามารถ เช่น การออกแบบเคาน์เตอร์ที่มีความสูงต่างระดับ สําหรับให้บริการผู้ที่ใช้รถเข็น (Wheel chair) หรือ เด็กสามารถใช้งานได้อย่างสะดวก
สอง : ความยืดหยุ่นในการใช้งาน (Flexibility in Use)
ต้องสามารถปรับเปลี่ยนการใช้งานได้ การออกแบบรองรับการใช้สอยจากผู้ใช้ที่หลากหลาย อาจมีหลายทางเลือกที่สามารถใช้งานได้สะดวกทั้งการใช้งานมือขวาหรือมือซ้าย อํานวยความสะดวกให้ผู้ใช้สามารถปรับเปลี่ยนการใช้งานตามการเคลื่อนไหวของตนเองได้
สาม : ใช้ง่าย/เข้าใจง่าย (Simple and Intuitive Use)
ใช้รูปภาพเป็นสัญลักษณ์สากล และสื่อสารให้เข้าใจได้ง่าย การออกแบบเรียบง่าย สามารถใช้งานได้ง่าย โดยไม่ต้องคํานึงถึงประสบการณ์ ความรู้ภาษา หรือระดับความชํานาญของผู้ใช้ เช่น บัตรโทรศัพท์ที่มีรอยเว้า เพื่อให้คนตาบอดสัมผัสรู้ได้ว่าจะต้องใส่ด้านไหนเข้าไปในเครื่องโทรศัพท์หรือเครื่องอ่านบัตร ซึ่งเป็นมาตรฐานของ JIS (Japanese Industrial Standards) และการใช้รูปภาพเพื่อการคัดแยกขยะ เป็นต้น
สี่ : ข้อมูลชัดเจน (Perceptible Information)
ให้ข้อมูลที่เข้าใจได้ง่าย ไม่จําเป็นต้องอาศัยการรับรู้ทางร่างกายที่มากเกินไป การออกแบบควรมีป้ายสัญลักษณ์หรือสีที่ตัดกับสภาพแวดล้อมโดยรอบแนะนําการใช้งานหลากหลายรูปแบบ เช่น รูปภาพแสดงการใช้สุขภัณฑ์อักษรเบรลล์และเสียงประกอบ เป็นต้น
ห้า : ระบบป้องกันอันตราย (Tolerance for Error)
การออกแบบต้องช่วยลดอันตรายและผลกระทบที่ไม่พึงประสงค์จากอุบัติเหตุหรือเหตุการณ์ที่ไม่คาดคิดได้ เช่น ห้องเก็บของหรือตู้เก็บของควรมีคำเตือนที่ชัดเจนว่าสิ่งใดเป็นอันตรายหรืออุปกรณ์ใดเสียหรือใช้การไม่ได้ เช่น น้ำยาล้างห้องน้ำ ยาฆ่าแมลงไว้ในที่เฉพาะและมีสติกเกอร์ติดไว้หน้าตู้ว่าเป็นสารอันตราย หรือเก็บมีดไว้ในที่ที่พ้นมือเด็กเป็นต้น อุปกรณ์ใดเสียควรติดป้ายบอกชัดเจนว่าห้ามใช้งาน
หก : ใช้แรงน้อย (Low Physical Effort)
การใช้งานต่างๆ ต้องสะดวกและไม่ต้องออกแรงมาก เช่น เครื่องช่วยถอดและเสียบปลั๊ก ซึ่งเพียงแค่บีบหรือกดที่ปลายของอุปกรณ์ก็จะช่วยให้ดันปลั๊กได้ง่าย เป็นต้น
เจ็ด : ขนาดและพื้นที่ใช้งานที่เหมาะสมกับการเข้าถึงและใช้สอย (Size and Space for Approach and Use)
ป้ายแนะนำการใช้งานต้องมองเห็นได้ชัดเจน ไม่ว่าจะยืน หรือนั่งบนรถเข็น สะดวกในการใช้งานทั้งการเอื้อม การจับ โดยปราศจากเงื่อนไขของข้อจํากัดทางร่างกาย หรือการเคลื่อนไหว เช่น ขนาดของห้องน้ำที่เหมาะสมกับคนพิการ ออกแบบให้เหมาะสมต่อการใช้รถเข็นวีลแชร์ (Wheel chair) มีขนาดพื้นที่เพียงพอสําหรับหมุน หรือกลับรถเข็นได้ภายในห้องน้ำ เป็นต้น
ความจำเป็นที่มากขึ้นทุกวัน ของ อารยสถาปัตย์ กับการออกแบบยุคใหม่ที่ต้องใส่ใจให้มากกว่าเดิม

กฤษณะ ละไล ประธานมูลนิธิอารยสถาปัตย์เพื่อคนทั้งมวล ได้กล่าวถึงความจำเป็นของการออกแบบในยุคนี้ที่ต้องใส่ใจหลักการอารยสถาปัตย์มากขึ้น เป็นเพราะปัจจัยต่อไปนี้
ผู้สูงอายุกําลังจะล้นโลก
ปัจจุบันหลายประเทศทั่วโลก รวมถึงประเทศไทยกําลังเดินไปสู่ความเป็น สังคมผู้สูงอายุ มนุษย์จะมีอายุยืนยาวขึ้นและต้องการสิ่งอํานวยความสะดวกต่างๆ ที่จะสร้างปลอดภัยในการดําเนินชีวิตประจําวันมากขึ้น
ประชากรโลกจะมีคนพิการมากขึ้น
คนพิการยังเป็นคนกลุ่มหลักที่มีความจําเป็นต้องใช้สิ่งอํานวยความสะดวกต่างๆ ในโลกยุคปัจจุบัน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในอนาคต ที่จะมีจํานวนเพิ่มมากขึ้น เพราะความพิการส่วนใหญ่ไม่ได้มาจากความพิการโดยกําเนิดแล้ว แต่เป็นความพิการที่มาจากความเจ็บไข้ได้ป่วย และอุบัติเหตุรวมถึงความพิการที่มาจากสภาพความแก่ชรา
มีตัวบทกฎหมายบังคับให้นำหลักการอารยสถาปัตย์ ไปใช้ในการออกแบบยุคใหม่
ในปัจจุบันประเทศที่เจริญแล้วทั่วโลก เช่น ญี่ปุ่น อเมริกาอังกฤษ เยอรมนีฯลฯ มีการออกกฎหมายบังคับให้สถานที่สาธารณะ และตึกอาคารต่าง ๆ จะต้องจัดทําสิ่งอํานวยความสะดวกเพื่อคนทั้งมวล
ส่วนในบริบทของประเทศไทยในช่วง 15 ปีมานี้ ได้มีกฎหมายหลายฉบับออกมามีผลบังคับใช้เช่น กฎหมายส่งเสริมและพัฒนาคุณภาพชีวิตคนพิการ กฎกระทรวงมหาดไทยปีพ.ศ. 2548 และกฎกระทรวงการพัฒนาสังคมฯ ปี พ.ศ. 2556 เป็นต้น ซึ่งมีผลบังคับใช้ให้การออกแบบและสร้างตึกอาคาร สถานที่สาธารณะทุกแห่ง จะต้องมีอารยสถาปัตย์ คือ ต้องจัดทําสิ่งอํานวยความสะดวกต่างๆสําหรับคนพิการ และผู้สูงอายุด้วยแล้วเช่นกัน
อารยสถาปัตย์หรือ Universal Design เป็นกติกาโลก
ดังจะเห็นได้ว่าในทุกประเทศที่เจริญแล้วพัฒนาแล้ว แม้แต่ในบางประเทศที่กําลังพัฒนาก็จะต้องมีสิ่งเหล่านี้ด้วยเหตุนี้ “อารยสถาปัตย์” จึงเป็นเสมือนดัชนีชี้วัดความเจริญรุ่งเรืองของประเทศต่างๆ ในโลกยุคปัจจุบันได้อีกทางหนึ่ง ยิ่งตอนนี้ประเทศไทยเป็นส่วนหนึ่งของประชาคมอาเซียน ยิ่งต้องตระหนักถึงเรื่องนี้ให้มาก
การออกแบบบ้านเมืองให้มีอารยสถาปัตย์ เป็นการปฏิบัติตามหลักธรรมพุทธศาสนา เรื่องความไม่ประมาท
เพราะวันหนึ่งเราเองอาจต้องพึ่งพาอารยสถาปัตย์ต้องใช้สิ่งอํานวยความสะดวกต่างๆ ผู้มีปัญหาด้านสุขภาพ หญิงตั้งครรภ์เด็กเล็ก หรือมีภาระหน้าที่ต้องดูแลบิดามารดา ผู้สูงอายุ ซึ่งการปฏิบัติด้วยความไม่ประมาทนี้เป็นไปตามหลักธรรมพระพุทธศาสนา

และในโอกาสที่ลงพื้นที่สำรวจสิ่งอำนวยความสะดวกสำหรับคนพิการและผู้สูงอายุ ณ จ.นครศรีธรรมราช ว่าที่เมืองต้นแบบอารยสถาปัตย์ กฤษณะ ได้กล่าวด้วยว่า
“จากการสำรวจสถานที่ สิ่งอำนวยความสะดวกต่างๆ ใน วัดเจดีย์ และวัดมหาธาตุวรมหาวิหาร จ.นครศรีธรรมราช พบว่าค่อนข้างน่าพอใจมาก เพราะได้ให้ความสำคัญกับคนพิการและพัฒนาจนเป็น “เมืองต้นแบบอารยสถาปัตย์” โดยมีการจัดทำสิ่งอำนวยความสะดวกที่เป็นมาตรฐานสากล ทุกคนใช้ได้ทุกวัยใช้ดี สะดวกทันสมัยและปลอดภัย พร้อมต้อนรับนักท่องเที่ยวทุกกลุ่ม ให้เข้ามาท่องเที่ยว และใช้บริการทุกสถานที่และสิ่งอำนวยความสะดวกได้อย่างเท่าเทียมกัน”
ที่มา :
- รายงานข่าว เรื่อง “Universal Design เข้าถึงง่าย ไปได้ทุกที่” โดย chatchai nokdee วันที่ 22 มีนาคม 2564 เผยแพร่ในเว็บไซต์ สสส.
- บทความวิชาการ เรื่อง “อารยสถาปัตย์ (Universal Design)” นางสาวพรวิทู โค้วคชาภรณ์ บรรณารักษ์ปฏิบัติการ สํานักวิชาการ สํานักงานเลขาธิการวุฒิสภา
ยังมีไอเดียดีๆ ที่นำมาปรับใช้สร้างสังคมที่น่าอยู่ไปด้วยกันให้อ่านเพิ่ม คลิกอ่านต่อเลย
ฟีโบ้ ยืมมือ เทคโนโลยีการแพทย์ สร้างสรรค์ ‘ระบบอัจฉริยะป้องกันแผลกดทับ’ ใช้จริงแล้วใน รพ.รัฐและเอกชน
“นอร์เวย์” ประเทศแรกของโลกที่ขาย “รถยนต์พลังงานไฟฟ้า” มากกว่า “รถยนต์ใช้น้ำมัน”
Flash Forest ปลูกป่าแบบไหน หว่านพืชหวังผลอย่างไร ให้ได้ 1,000 ล้านต้น ภายในปี 2028










