คุมการระบาด ‘โควิดระลอกสาม’ ในกรุงเทพฯอย่างไร ถึงจะไม่หลงทาง

หากเทียบการระบาดของโรคโควิด-19 ที่ผ่านมา การระบาด โควิดระลอกสาม ที่เริ่มในช่วงปลายเดือนมีนาคมมีความรุนแรงกว่ามาก ตัวเลขผู้ติดเชื้อเพียงไม่กี่วันในช่วงเดือนเมษายนที่ผ่านมารวมกันมากกว่าผู้ติดเชื้อทั้งหมดก่อนหน้ารวมกันเสียอีก และสถานการณ์จนถึงปัจจุบันก็ยังไม่มีแนวโน้มดีขี้น การระบาดรุนแรงที่สุดเกิดในพื้นที่เขตกรุงเทพฯ และปริมณฑล ซึ่งพบการติดเชื้อแพร่กระจายไปหลายคลัสเตอร์ใหญ่ๆ จนน่าตกใจ

ทั้งหมดนี้นำไปสู่ หนึ่ง ภาระด้านสาธารณสุขและการรักษาพยาบาลที่เพิ่มสูงขึ้นจนใกล้ถึงขีดจำกัดของระบบ ผู้ป่วยและผู้เสียชีวิตเพิ่มจำนวนอย่างรวดเร็ว สอง ผลกระทบต่อเศรษฐกิจและสังคมที่รุนแรง
เพราะแม้ภาครัฐจะไม่ได้ปิดกิจการหรือจำกัดกิจกรรมมากเท่าปีที่แล้ว แต่ประชาชนที่กังวลเรื่องการติดเชื้อก็ทำการยกเลิกและลดกิจกรรมทางเศรษฐกิจโดยสมัครใจอย่างกว้างขวาง อีกทั้งยังมีความเป็นไปได้ที่จะเกิดมาตรการ lockdown อย่างสมบูรณ์หากสถานการณ์ยังเพิ่มความรุนแรงต่อเนื่องไปในอนาคต

โควิดระลอกสาม

ชี้ช่องทาง คุมการระบาด โควิดระลอกสาม ไม่ให้ส่งผลกระทบต่อระบบสาธารณสุขไทยและเศรษฐกิจ

อย่างไรก็ตาม เราสามารถหลีกเลี่ยงหรือบรรเทาผลกระทบทั้งสองประการข้างต้นได้หากมีการยกระดับศักยภาพและสามารถในการเฝ้าระวังควบคุมการระบาด และการแยกกักโรคในพื้นที่กรุงเทพมหานครและปริมณฑลให้มากกว่าในปัจจุบันหลายเท่าตัว ถ้าภาครัฐวางเป้าหมายที่จะต้องสืบค้นพบผู้ติดเชื้อแต่เนิ่นๆ
จากนั้นควรรีบทำการแยกกักตัวอย่างรวดเร็ว ก็จะไม่มีปรากฏการณ์เช่นปัจจุบันที่ตรวจพบผู้ติดเชื้อเป็นหลักร้อยหรือหลักพันในหลายคลัสเตอร์ หรือมีอัตราการติดเชื้อระดับสูง เช่นสูงถึง 60-70% ของผู้ได้รับการตรวจ อันแสดงถึงความล่าช้าในกระบวนการสอบสวนโรคว่ากว่าจะพบผู้ติดเชื้อในคลัสเตอร์ต่างๆ การระบาดก็อาจเกิดขึ้นมาหลายรอบแล้ว
หากการสอบสวนโรคเป็นไปอย่างรวดเร็วกว่านี้ ก็จะพบการติดเชื้อตั้งแต่ระยะแรกและพบในอัตราต่ำ ทำให้สามารถควบคุมการระบาดได้เร็วขึ้นผ่านกระบวนการกักแยกโรค จำนวนผู้ป่วยจะไม่มากและอาการไม่หนักเพราะเข้ารับการรักษาเร็วขึ้น การตายจะลดลงพร้อมกับความจำเป็นในการ lockdown กิจกรรมทางเศรษฐกิจเพิ่มขึ้นตามการลดลงของความกังวลของประชาชน ตลอดจนความจำเป็นในการเยียวยาก็ลดลงเช่นกัน
การระบาดของ โควิดระลอกสาม นี้เกิดจากเชื้อสายพันธุ์อังกฤษ B.1.1.7 ที่มีความสามารถในการติดต่อมากกว่าสายพันธุ์เดิมถึง 1.7 เท่า และทำให้เกิดอาการรุนแรงและเสียชีวิตเพิ่มมากขึ้นด้วย เราจึงเห็นตัวเลขผู้ติดเชื้อทะลุ 2,000 รายต่อเนื่องกันมา และยอดผู้เสียชีวิต 20-30 ราย
ในขณะที่ยังมีผู้ป่วยอาการรุนแรงต้องใช้เครื่องช่วยหายใจกว่า 400 ราย จนทำให้เกิดสภาพผู้ป่วยล้นโรงพยาบาล ต้องสร้างโรงพยาบาลสนามขนาดใหญ่หลายแห่ง หลังจากที่ ศบค. ได้ออกมาตรการจำกัดกิจกรรมกิจการต่างๆ ในพื้นที่ระบาดมาสองสัปดาห์ พบว่าในต่างจังหวัดส่วนใหญ่สามารถควบคุมการระบาดได้เป็นที่น่าพอใจ

โควิดระลอกสาม

ปัจจุบันเหลือจังหวัดที่สถานการณ์ยังเป็นสีแดงเข้มเพียงสี่จังหวัด และกรุงเทพฯ ดูจะเป็นจุดที่การแพร่ระบาดอาจทวีความรุนแรงขึ้น โดยเริ่มพบการระบาดเป็นคลัสเตอร์ใหญ่ๆ รวม 27 แห่ง คลัสเตอร์เหล่านี้สามารถจัดกลุ่มได้เป็น
  • กลุ่มที่หนึ่ง คือ คลัสเตอร์ชุมชนแออัดและชุมชนหอพัก เช่น คลองเตย บ่อนไก่ ดินแดง ฯลฯ
  • กลุ่มที่สอง คือ คลัสเตอร์แคมป์คนงานก่อสร้าง เช่น ที่แจ้งวัฒนะ
  • กลุ่มที่สาม คือ คลัสเตอร์ชุมชนตลาดพาณิชย์ เช่น ประตูน้ำ บางรัก โบ๊เบ๊
  • กลุ่มที่สี่ คือ คลัสเตอร์ชุมชนในเรือนจำ ในโรงงาน
  • กลุ่มที่ห้า คือ คลัสเตอร์ออฟฟิศที่ทำงานเช่นที่ตึกสูงถนนสาธร
ที่น่ากังวลคือ กรุงเทพฯ มีชุมชนที่อาจติดเชื้อเกิดเป็นคลัสเตอร์ใหม่ๆ ได้อีกมาก เช่น มีชุมชนแออัด 450 แห่ง มีแคมป์คนงานก่อสร้างประมาณ 300 กว่าแห่ง ตลาดสดอีกจำนวนมาก

ทีมเฝ้าระวังสอบสวนโรคเคลื่อนที่เร็ว กลไกคุมการระบาด โควิดระลอกสาม ที่ทรงประสิทธิภาพ

อย่างไรก็ดีสภาพแวดล้อมทางชุมชนของพื้นที่กรุงเทพฯ แสดงถึงความจำเป็นที่ต้องมีทีมเฝ้าระวังสอบสวนโรคเคลื่อนที่เร็ว (Surveillance and rapid response team) จำนวนมากกว่าที่มีอยู่ในปัจจุบันมาก เพื่อรีบดำเนินการโดยระดมสรรพกำลังไปดักปัญหาตั้งแต่ต้นทางให้ลดน้อยลง
โดยเสนอว่าควรจะเพิ่มให้มีทีมเฝ้าระวังสอบสวนโรคเป็นอย่างน้อย 200 ทีมเฉพาะในพื้นที่ กรุงเทพฯ และอีกจำนวนมากในพื้นที่ปริมณฑลซึ่งมีลักษณะกายภาพและลักษณะชุมชนแบบเดียวกับกรุงเทพฯ
ในกรณี กรุงเทพฯ มีเขตจำนวน 50 เขต และ 180 แขวง บางเขตมีขนาดประชากรมากกว่าจังหวัดขนาดเล็กหลายแห่ง ทีมเฝ้าระวังสอบสวนนี้ควรต้องประกอบด้วยสมาชิกประมาณ 5 คน ซึ่งมีพื้นฐานเป็นนักวิชาการด้านสาธารณสุข รู้หลักการควบคุมโรค มีหน้าที่เฝ้าระวังดูรายงานผู้ติดเชื้อที่ไปรับการรักษาตามโรงพยาบาลเอกชนต่างๆ รับแจ้งเหตุการป่วยจากผู้นำชุมชน ออกหน่วยลาดตระเวนไปตามชุมชน ตลาด หอพักแออัด ชุมชนพาณิชย์ ที่ตั้งอยู่ในแต่ละเขต ฯลฯ

โควิดระลอกสาม

รวมถึงทำหน้าที่สุ่มตรวจชาวบ้านตามหลักวิชาการ หรือเก็บตัวอย่างผู้ที่มีอาการมาตรวจ หากพบการติดเชื้อก็รีบนำออกมารักษาและค้นหาผู้สัมผัสใกล้ชิดเพื่อแยกกักและตรวจเพิ่มเติมตามบริบทที่เหมาะสม หลักการนี้ตรงกับที่องค์การอนามัยโลกแนะนำให้ทำมาตรการ TTI (Test Tracing Isolation)
การจะหาคนมาทำทีมเช่นนี้ประมาณพันคนเป็นเรื่องที่เป็นไปได้ ทางเลือกแรกคือการหาทีมจากจังหวัดอื่นมาเสริมดังเช่นประสบการณ์ที่สมุทรสาครเคยใช้ แต่ก็อาจทำได้เพียงระยะสั้น
ทางเลือกที่สองคือการสร้างทีมเสริมทำงานเต็มเวลา ซึ่งอาจต้องอาศัยบัณฑิตที่จบการศึกษาสาธารณสุขศาสตร์ทั้งระดับปริญญาตรีและโทจำนวนหลายหมื่นคน หากใช้งบประมาณเพื่อจ้างให้ทำงานแบบนี้ในช่วง 6 เดือนหรือ 12 เดือนจากนี้ไป จัดการฝึกอบรมระยะสั้นเพียงภายในห้าวันก็จะสามารถเริ่มปฏิบัติการภายใต้การดูแลของบุคลากรของกรุงเทพฯ หรือจังหวัดอื่นที่มีประสบการณ์ช่วยสอนเป็นพี่เลี้ยง
สำหรับงบประมาณที่ใช้ก็น้อยมาก คือ ระดับร้อยล้านบาทเท่านั้น น้อยกว่าประโยชน์ที่จะได้อย่างอเนกอนันต์ และถือเป็นการลงทุนเพื่อควบคุมโรคโควิดให้กรุงเทพฯ ทั้งในระยะสั้นและระยะยาว เพราะในตอนนี้แม้เราจะหวังในวัคซีนที่จะสร้างภูมิคุ้มกันหมู่ในกรุงเทพฯ แต่ก็คงต้องใช้เวลาอย่างน้อยสี่ถึงหกเดือนจึงจะครอบคลุมประชากรของกรุงเทพฯ ได้หมด และเราอาจยังต้องเผชิญกับการระบาดสายพันธุ์ใหม่อีก ซึ่งการมีทีมงานที่สามารถทำการเฝ้าระวังสอบสวนโรคทางระบาดวิทยายังเป็นความจำเป็นพื้นฐานของการควบคุมโรค
การมีทีมเฝ้าระวังสอบสวนโรคเคลื่อนที่เร็วในจำนวนที่เพียงพอ ย่อมจะมีประสิทธิภาพสูงสุดในการควบคุมโรคก็ต่อเมื่อมีการกลไกการเชื่อมโยงและประสานงานกับระบบการแยกกักโรคด้วย เพื่อให้การสอบสวนโรคนำไปสู่การแยกผู้ติดเชื้อออกจากสังคมและไม่แพร่เชื้อต่อไปอย่างแท้จริง

โควิดระลอกสาม

เพราะในปัจจุบันนี้สองระบบยังแยกกันอยู่ จึงควรสร้างระบบสั่งการที่มีความเชื่อมโยงระหว่างการเฝ้าระวังสอบสวนโรค การตรวจเชื้อ และการเตรียมการกักแยกโรคทุกระดับ การเชื่อมโยงดังกล่าวต้องเป็นแบบ real-time ไม่ใช่การประชุมเป็นครั้งคราวระหว่างหน่วยงานที่แยกกันรับผิดชอบ
และควรมีมาตรการเสริมที่ตอบสนองความจำเป็นและข้อจำกัดที่แตกต่างกัน เช่น การจ่ายเงินทดแทนขั้นต่ำอย่างน้อยสิบสี่วันตามจำนวนวันที่กักตัวหรือแยกรักษาตัวให้กับผู้ติดเชื้อที่เป็นลูกจ้างรายวัน แรงงานนอกระบบ และคนฐานราก มาตรการเร่งด่วนนี้จะเป็นการสร้างแรงจูงใจให้คนฐานรากที่เสี่ยงติดเชื้อ เต็มใจเข้ามารับการตรวจและกักตัวทันที อันจะทำให้การระบาดชะลอลงได้อีกทางหนี่ง
หากภาครัฐเห็นควรตามข้อเสนอนี้ ก็ควรเร่งดำเนินการโอนทีมสอบสวนโรคจากต่างจังหวัดทันที และสร้างทีมใหม่ให้แล้วเสร็จภายในเวลาไม่เกิน 1 เดือน เพราะหากสถานการณ์เลวร้ายลงจะยิ่งยากลำบากในการควบคุมการระบาด
นอกจากมาตรการเพิ่มศักยภาพของการเฝ้าระวังสอบสวนโรคและแยกกักโรคแล้ว ยังมีอีกหลายมาตรการเพื่อคุม การระบาดของ โควิดระลอกสาม ที่ควรดำเนินการอย่างเร่งด่วน ไม่ว่าจะเป็น การเชื่อมโยงการระบาดและการเยียวยาผู้ได้รับผลกระทบโดยตรง กลไกการบริหารจัดการแบบองค์รวมและบูรณาการเพื่อควบคุมการระบาดในพื้นที่กรุงเทพมหานคร และกลยุทธ์การสื่อสาร

บทความโดย นพ. คำนวณ อึ้งชูศักดิ์, ดร. สมชัย จิตสุชน เผยแพร่โดย สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย (ทีดีอาร์ไอ)


อัปเดตข้อเสนอแนะ แนวทางฝ่าวิกฤตโควิดระลอกใหม่ จากผู้เชี่ยวชาญ

คิดนอกกรอบ…ตอก!โควิด ฉีดวัคซีนที่ไหนดี

ทั่วโลกเผชิญปัญหาหนักอก ผู้คนตื่นตระหนกกับการฉีดวัคซีนโควิด-19 ทำอย่างไรจึงจะข้ามผ่านความท้าทายนี้ได้

เจาะยุทธศาสตร์การใช้ ยาฟาวิพิราเวียร์ ของไทย ปูทางสู่การผลิตยารักษาโควิดใช้เองในประเทศ