ย้อนเวลากลับไปเมื่อวันที่ 8 กรกฎาคม พ.ศ.2536 ท่านพุทธทาสภิกขุ ได้ละสังขารกลับคืนสู่ธรรมชาติอย่างสงบ ณ สวนโมกขพลารามสิริรวมอายุ 87 ปี คงเหลือไว้แต่ผลงาน คำสั่งสอน อันทรงคุณค่าแทนตัวท่าน ให้อนุชนรุ่นหลังได้สืบสานปณิธาน รับมรดกความเป็น “พุทธทาส” ที่จะไม่ตายไปจากพระพุทธศาสนา
จนกระทั่งมาในปี พ.ศ.2548 องค์การการศึกษาวิทยาศาสตร์และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ หรือยูเนสโก ได้ประกาศยกย่องให้ท่าน “พุทธทาสภิกขุ” เป็นบุคคลสำคัญของโลก นับว่าเป็นอีกหนึ่งเกียรติประวัติที่ช่วยยืนยันว่า “พุทธทาสจักอยู่ไปไม่มีตาย” พร้อมกับคำสั่งสอนของท่าน ที่ยังสดใหม่ ไม่มีวันล้าสมัย
โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ในยุคที่ผู้คนต่างสิ้นหวังกับวิกฤตการแพร่ระบาดของเชื้อไวรัสโควิด-19 ที่ยังคงย่ำแย่ลงเรื่อยๆ จากจำนวนผู้ติดเชื้อรายวันที่ทำสถิติแตะ New high ทุกวัน ทำให้หลายคนมีความเหนื่อยล้าทางใจ
เพื่อรำลึกถึง ท่านพุทธทาสภิกขุ ในปีนี้ นอกจากจะขอนำประวัติสำคัญของท่านมานำเสนอแล้ว เรายังอยากให้ลองนำคำสั่งสอนของท่านมาปรับใช้ เพื่อฝ่าวิกฤตโรคระบาดครั้งใหญ่นี้ไปด้วยกัน ด้วยจิตใจอันแข็งแกร่ง มีสติ ไม่ประมาท
รำลึกถึง ท่านพุทธทาสภิกขุ ผ่าน อัตชีวประวัติ โดยย่อ
ท่านพุทธทาสภิกขุ มีนามเดิมว่า เงื่อม นามสกุล พานิช เกิดเมื่อวันอาทิตย์ ขึ้น 7 ค่ำ เดือน 7 ปีมะเมีย วันที่ 27 พฤษภาคม พ.ศ. 2449 ในสกุลของพ่อค้าที่ตลาดพุมเรียง ไชยา จังหวัดสุราษฎร์ธานี บิดาชื่อ เซี้ยง มารดาชื่อ เคลื่อน มีน้อง 2 คน เป็นชายชื่อ ยี่เกย (ธรรมทาส) และเป็นหญิงชื่อ กิมซ้อย
บิดาของท่านมีเชื้อสายจีน ประกอบอาชีพค้าขายของชำ เฉกเช่นที่ชาวจีนนิยมทำกันทั่วไป แต่ทักษะที่ท่านพุทธทาสได้รับการถ่ายทอดจากบิดากลับไม่ใช่เรื่องของการค้าการขายแต่อย่างใด แต่กลับเป็นเรื่องของความสามารถทางด้านกวี และงานช่างไม้ ซึ่งเป็นงานอดิเรกที่ชื่นชอบของบิดา
ส่วนอิทธิพลที่ได้รับจากมารดา คือ ความสนใจในการศึกษาธรรมะอย่างลึกซึ้ง รวมถึงอุปนิสัยที่เน้นเรื่องความประหยัด ความละเอียดลออในการใช้จ่ายและการทำทุกสิ่งให้ดีที่สุด และต้องทำให้ดีกว่าครูเสมอ ท่านได้เรียนหนังสือถึงชั้น ม.3 แล้วต้องออกมาค้าขายแทนบิดาซึ่งเสียชีวิตด้วยโรคลมปัจจุบัน
ทว่า เมื่อท่านอายุครบ 20 ปี ก็ได้บวชเป็นพระตามคตินิยมที่วัดอุบล (วัดนอก) ไชยา ได้รับนามฉายาว่า “อินทปัญโญ” แปลว่า ผู้มีปัญญาอันยิ่งใหญ่ เดิมท่านตั้งใจจะบวชเรียนตามประเพณีเพียง 3 เดือน แต่ด้วยความสนใจ ซาบซึ้ง เป็นสุข สนุกในการศึกษา และเทศน์แสดงธรรม ทำให้ท่านไม่อยากสึก
มีเรื่องเล่าต่อกันมาว่า เจ้าคณะอำเภอเคยถามท่านขณะที่เป็นพระเงื่อมที่ยังมีอายุน้อยว่า มีความคิดเห็นอย่างไรในการใช้ชีวิต ท่านตอบว่า “ผมคิดว่าจะใช้ชีวิตให้เป็นประโยชน์แก่เพื่อนมนุษย์มากที่สุด”
เมื่อตระหนักได้ดั่งนั้นแล้ว ก็ได้เดินทางมาศึกษาธรรมะต่อที่กรุงเทพฯ และสอบได้นักธรรมเอก จากนั้นเรียนภาษาบาลี จนสอบได้เปรียญธรรม 3 ประโยค
ระหว่างที่เรียนเปรียญธรรม 4 ประโยคอยู่นี้เอง ด้วยความที่ท่านเป็นคนรักการศึกษาค้นคว้าพระไตรปิฎก และศึกษาค้นคว้าออกไปจากตำราถึงเรื่องการปฏิรูปพระพุทธศาสนาในประเทศศรีลังกา อินเดีย และการเผยแผ่พระพุทธศาสนาในโลกตะวันตก ทำให้ท่านรู้สึกขัดแย้งกับวิธีการสอนธรรมะที่ยึดถือรูปแบบตามระเบียบแบบแผนมากเกินไป
กอปรกับความย่อหย่อนในพระวินัยของสงฆ์ ตลอดจนความเชื่อที่ผิดๆของพุทธศาสนิกชนในเวลานั้น ทำให้ท่านมีความเชื่อมั่นว่า พระพุทธศาสนาที่สอน ที่ปฏิบัติกันนั้นคลาดเคลื่อนไปมากจากที่พระพุทธองค์ทรงชี้แนะ
ท่านจึงตัดสินใจหันหลังให้กับการศึกษาของสงฆ์เวลานั้น แล้วเดินทางกลับบ้านเกิดที่อำเภอไชยา เพื่อศึกษาและทดลองปฏิบัติตามแนวทางที่ท่านเชื่อมั่น
โดยร่วมกับนายธรรมทาสและคณะธรรมทานจัดตั้งสถานปฏิบัติธรรม “สวนโมกขพลาราม” ขึ้น เมื่อปี พ.ศ.2475 จากนั้นท่านได้ศึกษาและปฏิบัติธรรมะอย่างเข้มข้น จนเชื่อมั่นว่าเดินมาไม่ผิดทาง พร้อมประกาศใช้ชื่อนาม “พุทธทาส” เพื่อแสดงให้เห็นถึงอุดมคติสูงสุดในชีวิตของท่าน ในการเป็นข้ารับใช้และเผยแพร่พระธรรมคำสั่งสอนของพระพุทธองค์ตามแนวทางที่ท่านเชื่อมั่น
ซึมซับผลงาน คำสั่งสอน ผ่านปณิธานท่านพุทธทาส เมื่อ ‘ธรรมะคือหน้าที่’
จากความรอบรู้ที่กว้างขวางและลึกซึ้งนี้เอง ทำให้ท่านสามารถประยุกต์วิธีการสอนและปฏิบัติธรรมะได้อย่างหลากหลาย ให้คนได้เลือกปฏิบัติที่สอดคล้องกับพื้นความรู้และอุปนิสัยของตนโดยไม่จำกัดชนชั้น เชื้อชาติ และศาสนา เพราะท่านเชื่อว่ามนุษย์ทุกคน คือ เพื่อนร่วมเกิด แก่ เจ็บ ตายด้วยกันหมดทั้งสิ้น และหัวใจของทุกศาสนาก็เหมือนกันหมด คือ ต้องการให้มนุษย์พ้นจากความทุกข์
ท่านพุทธทาส จึงตั้งปณิธานไว้ 3 ข้อ คือ
ให้พุทธศาสนิกชน หรือศาสนิกแห่งศาสนาใดก็ตาม เข้าถึงความหมายอันลึกซึ้งที่สุดแห่งศาสนาของตน
ทำความเข้าใจอันดีระหว่างศาสนา
ดึงเพื่อนมนุษย์ให้ออกมาเสียจากวัตถุนิยม
ตลอดชีวิตของ ท่านพุทธทาสภิกขุ ท่านย้ำอยู่เสมอว่า “ธรรมะคือหน้าที่” เป็นการทำหน้าที่เพื่อความอยู่รอดทั้งฝ่ายกายและฝ่ายวิญญาณของมนุษย์
และท่านได้ทำหน้าที่ในฐานะทาสผู้ซื่อสัตย์ของพระพุทธเจ้า ผลงานหนังสือของท่านมีทั้งที่ท่านประพันธ์ขึ้นเอง งานที่ถอดจากการบรรยายธรรมของท่าน และงานแปลซึ่งท่านแปลจากภาษาอังกฤษ เกี่ยวกับงานหนังสือนี้ ท่านเคยให้สัมภาษณ์กับพระประชา ปสนฺนธมฺโม ว่า
“เราได้ทำสิ่งที่มันควรจะทำ ไม่เสียค่าข้าวสุกของผู้อื่นแล้ว เชื่อว่ามันคุ้มค่า อย่างน้อยผมกล้าพูดได้อย่างหนึ่งว่า เดี๋ยวนี้ไม่มีใครในประเทศไทยบ่นได้ว่า ไม่มีหนังสือธรรมะอ่าน ก่อนนี้ได้ยินคนพูดจนติดปากว่าไม่มีหนังสือธรรมะจะอ่าน เราก็ยังติดปาก ไม่มีหนังสือธรรมะจะอ่าน ตอนนี้บ่นไม่ได้อีกแล้ว”
ทั้งนี้ ผลงานของท่านพุทธทาส ไม่เพียงเห็นประจักษ์ต่อพุทธศาสนิกชนในประเทศไทยเท่านั้น หากแต่ในระดับนานาชาติ ทุกมหาวิทยาลัยที่มีแผนกสอนวิชาศาสนาสากลทั้งในยุโรปและอเมริกาเหนือ ล้วนศึกษางานของท่าน หนังสือของท่านกว่า 140 เล่ม ได้รับการแปลเป็นภาษาอังกฤษ กว่า 15 เล่มเป็นภาษาฝรั่งเศส และอีก 8 เล่มเป็นภาษาเยอรมัน นอกจากนี้ยังแปลเป็นภาษาจีน อินโดนีเซีย ลาว และตากาล็อก อีกด้วย
แนะแนวทางเรียนรู้ พร้อมอยู่ในยุคโควิด จากคำสอน ท่านพุทธทาส
เชื่อเหลือเกินว่าพุทธศาสนิกชนหลายคน ต้องเคยได้อ่านหลักธรรมคำสั่งสอนของ ท่านพุทธทาส ซึ่งหลายเรื่องสามารถนำมาปรับใช้เพื่อสร้างกำลังใจ หรือแม้แต่ เพื่อเตือนสติให้ระมัดระวัง ไม่ประมาท ในการใช้ชีวิตในยุคโควิด-19 ระบาด ในช่วงนี้ได้เป็นอย่างดี
ศิลปะแห่งการมีชีวิตอยู่ด้วยปัจจุบัน
เป็นการนำเสนอแนวคิดการใช้ชีวิตอย่างไม่ประมาท ในโลกอนาคตที่กำลังเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว ท่านพุทธทาส กล่าวว่า “การอยู่ด้วยปัจจุบัน จะต้องไม่มีอดีต ไม่มีอนาคตมารบกวนชีวิต ซึ่งฝืนความรู้สึกของคนธรรมดาสามัญที่เข้าใจว่า เราต้องเอาอดีตมาเป็นครู และเอาอนาคตมาเป็นความหวัง”
ทั้งนี้ เป็นหลักธรรมคำสั่งสอนที่อิงกับถ้อยคำหนึ่งที่ พระพุทธองค์ ได้ตรัสไว้ว่า “บุคคลไม่ควรตามคิดถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้วด้วยอาลัย ไม่พะวงถึงสิ่งที่ยังมาไม่ถึง แล้วให้กำหนดอยู่ที่ปัจจุบันให้ดีที่สุด”
ท่านพุทธทาส ยังกล่าวด้วยว่า “การอยู่กับปัจจุบันที่ดีที่สุด คือ ให้จิตหยุดอยู่ในสมาธิ อยู่กับปัจจุบัน จิตที่หยุดอยู่ในสมาธิเรียกว่า อยู่กับปัจจุบัน ซึ่งไม่มีอดีต ไม่มีอนาคต”
ถ้าจะพูดว่าอะไรเป็นปัจจุบันที่สุด ก็ต้องตอบว่า พระนิพพาน เพราะพระนิพพานไม่มีความหมายว่า เกิดขึ้น ตั้งอยู่ ดับไป พระนิพพานจึงมีลักษณะ เป็นปัจจุบันตลอดเวลา การมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ของ “พระอรหันต์” เรียกว่าท่านอยู่กับปัจจุบันได้ถึงที่สุดตลอดเวลา
ถ้าใครสามารถปฏิบัติได้ตาม คำสั่งสอนเรื่อง ศิลปะในการมีชีวิตกับปัจจุบัน ของท่านพุทธทาสแล้ว อย่างน้อยก็ย่อมช่วยสร้างเสริมจิตใจให้แข็งแรงมั่นคงไม่ยอมแพ้กับทุกแรงกดดันที่เกิดขึ้นในวันที่โลกถูกจู่โจมด้วยโรคระบาดครั้งใหญ่นี้ได้
รับมือกับ Fake news ในยุคโรคระบาดครองเมือง ด้วยคำสอนเรื่อง “วงล้อแห่งสติ”
ท่านพุทธทาส ได้เคยเทศนาแก่พุทธศาสนิกชนไว้ว่า “สติเป็นเครื่องกั้นกระแสแห่งอารมณ์ทั้งหลาย แล้วสติมันจะมาทันได้อย่างไร? มันมีเคล็ดอยู่ที่ว่า ก่อนที่จะทำอะไรลงไป ต้องห้ามล้อไว้สักนิดหนึ่งก่อน จะคิด จะพูด จะทำ จะรัก จะโกรธ จะเกลียด จะอะไรก็ตาม เราต้องระงับห้ามล้อมันไว้ขณะหนึ่งก่อน เพื่อให้มันเป็นโอกาสแก่สติสัมปชัญญะที่จะมาทันเวลา”
“ก่อนที่จะโกรธใครให้นับหนึ่งถึงสิบเสียก่อน ระหว่างนับหนึ่งถึงสิบน่ะ มันเกิดความคิดเปลี่ยนได้จนกลายเป็นไม่โกรธเสียได้ นี่สติสัมปชัญญะมาทัน นี่ถ้าเราหัดทำอะไรปุบปับๆ อย่างที่เรียกว่า ไวเป็นลมกรดอย่างนี้มัน ยากที่จะมีสติมาทัน ไอ้ว่านับหนึ่งถึงสิบนี้ไม่ใช่ว่า มันจะยาวถึงสิบวินาทีนะ มันอาจจะเพียงวินาทีเดียวก็ได้”
“ฉะนั้น ในการฝึกสติยุบหนอพองหนอ ย่างหนอเหยียบหนอนั่นก็คือการฝึกให้เกิด โอกาสสำหรับสติจะมาทัน จะมาช่วยทัน
นี่การฝึกจิตให้เป็นจิตที่เหมาะสมเฉพาะกรณีที่เกิดขึ้นอย่างหุนหัน อย่างกะทันหัน ที่นี้มันก็ต้องเนื่องกัน การฝึกจิตให้เป็นจิตว่างอยู่เป็นนิสัยสันดานพื้นฐาน ทำทุกวันทุกคืน ตามเวลาตามโอกาส แล้วก็ฝึกอีกทีหนึ่งก็คือว่าให้มันทันแก่กรณีฉุกเฉินให้ได้”
คำสอนบทนี้ ทุกคนสามารถนำไปปรับใช้อย่างดีในการฉุดรั้งสติ ไม่ให้หลงไปคิด ไปเชื่อ ไปทำ หรือหลงไปมีอารมณ์ ความรู้สึก โกรธ เกลียด ในยุคที่ข้อมูลข่าวสารเรื่องสถานการณ์การระบาดของโรคโควิด-19 ถาโถม บ้างจริง บ้างไม่จริง บ้างปลุกปั่นทำให้เกิดความทุกข์ ความกังวล หรือความโกรธ
โดยเครื่องมือที่จะฉุดรั้งให้ทุกคนไม่หลงไปกับสิ่งที่ไม่ถูกไม่ควร พาให้จิตใจขุ่นข้อง เศร้าหมอง คือ วงล้อแห่งสติ ที่ท่านพุทธทาสเน้นย้ำว่าพุทธศาสนิกชนทุกคนควรให้เวลากับการ “ฝึกสติ” เพื่อให้กล้าแกร่งและเป็นอาวุธที่จะหยิบฉวยมาใช้ได้ทันการณ์ เมื่ออยู่ในสถานการณ์ไม่ปกตินี้
ทำไมไม่ขอบใจ ความทุกข์ (โควิด-19) กันบ้าง?
ใครที่มองว่า สถานการณ์การแพร่ระบาดของเชื้อไวรัสโควิด-19 คือ ความทุกข์ เฝ้าด่าทอ เกลียดชังว่าเป็นตัวการที่ทำให้หลายสิ่งหลายอย่างในชีวิตแย่ลง ต้องลองมาฟังหลักธรรมคำสั่งสอนจากท่านพุทธทาส ที่ท่านเคยตั้งคำถามกับทุกคนว่า ทำไมไม่ขอบใจ ความทุกข์ กันบ้าง ?
“เราก็รักความทุกข์ เราชอบความทุกข์ โดยเฉพาะอาตมา เพราะความทุกข์มันมาสอนให้ฉลาด ถ้าไม่มีความทุกข์มาสอนแล้วโง่ โงดึกดำบรรพ์ โง่อย่างเลวร้ายกันทุกคน ความทุกข์มันมาตบหน้า มันมาสอนให้ฉลาด ต้องขอบใจความทุกข์”
“ความสุขมาสอนให้หลง ให้เผลอให้ระเริงเตลิดเปิดเปิงไป แต่ความทุกข์น่ะมาสอนให้ฉลาด มาขัด มากัดเอา มาขบกัดเอา มาเผาลนเอา ทำให้สำนึกได้ มาสอนให้ฉลาด เรียกว่ามันสอนดีกว่าความสุข”
“ความสุขมันไม่สอนนะ มันมาทำให้ลืมตัว แต่ความทุกข์มันมาสอน แต่คนมันโง่เองมันไม่รับคำสอน มันก็บ้าไปเลย ถ้ามันยินดีที่จะศึกษาความทุกข์ มันก็จะรู้ว่าความทุกข์น่ะมันมาสอนให้ว่าแกอย่าทำอย่างนี้อีกต่อไป”
“หรือว่าอย่าสร้างเหตุปัจจัยแห่งความทุกข์นี้ขึ้นมาเลย ของวิเศษอันนี้ ความรู้อันนี้ ได้มาจากความทุกข์ ความทุกข์มันบีบคั้นให้เราฉลาดหาหนทางดับทุกข์”
“ทำไมไม่ขอบใจความทุกข์กันบ้าง?”
“ในทุกข์มันมีความดับทุกข์ที่จะหาพบได้ ถ้าหาพบได้ก็คือหาพบของที่สวยงามที่สุด มีค่าที่สุด จากสิ่งที่น่าเกลียดน่าชังที่สุด คือ ความทุกข์ อย่างนี้ก็จะเรียกว่ามันมีเสน่ห์สำหรับคนที่มีปัญญาจะใช้ความทุกข์ให้เป็นประโยชน์”
อ้างอิง : ประวัติย่อพุทธทาสภิกขุ จาก เว็บไซต์ หอจดหมายเหตุ พุทธทาส อินทปัญโญ
สร้างแรงบันดาลใจ จากคนต้นแบบทั่วโลกกันต่อ
‘พระไพศาล วิสาโล’ แนะ เมื่อในร้ายมีดี ในวิกฤตโควิด-19 ก็มี ‘โอกาสแห่งการสร้างสติ’
ดร.ทีปัก โจปรา แชร์เคล็ดลับดูแลกายใจ ให้พร้อมฝ่าวิกฤตการระบาดระลอกใหม่
