การทำงานกับท้องถิ่น กับความล้มเหลว และเรื่องที่ควรเข้าใจ

เป็นความโชคดีของหลายๆ คน หากเคยผ่าน การทำงานกับท้องถิ่น อย่างกลุ่มคนฐานรากของสังคม กลุ่มรากหญ้า-คนจน-คนที่เสียเปรียบทางสังคม เพราะคนที่เคยทำงานกับผู้คน-กลุ่มสังคมที่กล่าวมา จะเข้าใจและเห็นภาพการทำงานของภาครัฐหรือจากภายนอกที่เข้าไปทำกับชุมชน ที่ต้องเผชิญความล้มเหลวครั้งแล้วครั้งเล่า!


ความล้มเหลวเกิดจากความเคลื่อนไหวหลากหลายมิติ อาทิ ขาดความอดทน ขาดความเข้าใจวิธีคิดของผู้คนในท้องถิ่น การมีเวลาจำกัด-มีเป้าหมายการทำงานช่วงระยะเวลาสั้น หรือไม่ก็มีแต่เป้าหมายเฉพาะตัว ไม่เปิดรับมุมคิด-มุมมองจากท้องถิ่น ฯลฯ ความล้มเหลวเกลื่อนสังคมที่เกิดขึ้นนี้ ก่อให้เกิดมายาภาพแบบ “ตุ๊กตาล้มลุก” ในงานพัฒนาและการทำโครงการต่างๆ ของรัฐและคนนอกชุมชนที่พยายามยัดโครงการลงไปชุมชน! กล่าวคือเมื่อมีการตีปี๊บโพนทะนาก็ดูเหมือนชุมชนตื่นตัวมีความสำเร็จ-มีส่วนร่วม แต่ไปต่อสักพักเมื่อสังคมขาดความสนใจ โครงการก็ล้มเลือนไป! ท้องถิ่น-ชุมชนก็อยู่แบบเดิมตามที่เคยเป็นมาของวิถีชีวิตวัฒนธรรม-เศรษฐกิจสังคมเดิม

ปรากฏการณ์ความล้มเหลวในการดำเนินโครงการกับชุมชน ไม่ว่าจะมีผลประโยชน์มากมายไปจนถึงโครงการที่เรียกว่าจิตอาสานั้น ส่วนมากจะมีเป้าหมาย ช่วงเวลา และกระบวนการทำงานที่ชัดเจน ที่พยายามยัดใส่ลงไปในชุมชน พยายามขับเคลื่อน-ผลักดันให้ชุมชนเดินไปตามที่โครงการนั้นๆ ต้องการ ซึ่งถ้าวิเคราะห์แยกแยะดีๆ จะพบว่ามันเป็นวิธีคิดมุมมองแบบ “จากภายนอก” (outsider) ที่เอาตัวเองเป็นศูนย์กลาง (Self- Center) เห็นแต่ความสำคัญของตัว-โครงการตัวเอง ประจักษ์ชัดวาดหวังถึงผลลัพธ์ของตัวเป็นสำคัญ ไม่มีพื้นที่สำหรับคนท้องถิ่นที่จะมีส่วนร่วม เป็นภาพลวงของการมีส่วนร่วมแบบมุมมอง “ภายนอก-สู่ชุมชน” หรือมุมมองแบบ Top Down คนนอกเป็นนักบุญผู้ให้หรือผู้กุมชะตากรรม มากกว่าจะเป็นมุมมองเพื่อนพ้อง-มิตรผู้ร่วมเดินทางของชีวิต! มุมมองนี้ทำให้มีช่องว่างในการเชื่อมสร้างความเข้าใจต่อกัน ปฏิสัมพันธ์ที่เกิดขึ้นจะเป็นแบบกลเกมช่วงชิงโอกาส-ความได้เปรียบ-การเอาตัวรอด-และการแสวงประโยชน์ มากกว่าจะร่วมกันสร้างงาน!
ส่งผลให้การจัดการโครงการเยี่ยงนี้ขาดความต่อเนื่องยั่งยืนในที่สุด หรือไปได้ไม่นาน เพราะยึดโยงกับบรรทัดฐานภายนอกเป็นหลัก ที่มีความสำคัญแบบ “ผู้ให้” มีระบบระเบียบ-เป้าหมายที่ชัดเจนกำกับ ขาดการมีส่วนร่วม ไม่ก็มีส่วนร่วมแบบพยักหน้ากลวงๆ ได้ยินแต่ไม่มีส่วนร่วม! เป็นการเอาตัวรอดของชุมชนเมื่อเผชิญพิบัติภัยความปรารถนาดีจากภายนอกเท่านั้น! นี่เป็นเรื่องสำคัญที่คนภายนอกไม่ค่อยเข้าใจ!

ที่จริงแล้ว การจัดทำโครงการสำคัญๆของรัฐหรืออื่นๆ ที่มีผล-มีอิทธิพลต่อชุมชน-สังคมเศรษฐกิจที่สำคัญ ต้องละเอียดอ่อน-เข้าใจ-ให้ความสำคัญกับชุมชน มีเวลาที่จะเชื่อมประสานสร้างความเข้าใจ-เปิดประตูการมีส่วนร่วมจริงๆ ให้เกิดขึ้น หากต้องการความสำเร็จที่ยั่งยืน ต้องไม่ลืมว่าชุมชนท้องถิ่นมี ชีวิต-โลกแวดล้อมที่มีลักษณะเฉพาะของตัว เคลื่อนผ่านประสบการณ์มายาวนาน ทั้งถูกยัดเยียด-ทั้งโครงการที่ดี-จนถึงการหลอกลวงแสวงประโยชน์ของทั้งรัฐและภาคเอกชนมานับไม่ถ้วน! ยิ่งโดยเฉพาะพื้นที่ที่มีความสุ่มเสี่ยงอย่างภาคตะวันออกเช่น จังหวัดระยอง ที่ถูกเปลี่ยนจากสังคมเกษตรกรรมสู่สังคมอุตสาหกรรมตั้งแต่ปลายทศวรรษ พ.ศ. 2520 เป็นต้นมา สำนึกตระหนักของผู้คนผ่านการถูกกระทำมายาวนานทีเดียว! นี่คือความทรงจำที่คนภายนอกมักขาดการตระหนักรับรู้และเข้าใจ!
ดังนั้นเมื่อผู้คนในชุมชน/พื้นที่เผชิญกับข้อเสนอจากภายนอกแบบใดแบบหนึ่ง ประสบการณ์ที่สั่งสมมาจึงเลือกที่จะรับฟังและจัดปฏิสัมพันธ์ตามความเชื่อถือไว้วางใจ ไม่ใช่รับฟังทุกคนทั่วไป เพราะบทเรียนที่ผ่านมาชุมชนต้องจัดบทบาทตัวเองอย่างระมัดระวัง ไม่ให้เพลี่ยงพล้ำเกิดความเสียหาย! ซึ่งการเข้าไปมีปฏิสัมพันธ์จากภายนอกนั้นได้สร้างบทเรียนที่เจ็บปวดขึ้นมากตลอดที่ผ่านมา นี่คือเป็นบทเรียนที่คนภายนอกต้องรู้หากคาดหวังที่จะทำงานกับชุมชน ซึ่งไม่อาจใช้แค่อำนาจ ความปรารถนาดี หรือตำแหน่งหน้าที่ใดๆ จะเชื่อมสร้างงานกับชุมชนได้!

บทเรียนที่ก่อให้เกิดความทรงจำอันเลวร้าย จากการเปลี่ยนเป็นอุตสาหกรรมช่วงต้นทศวรรษ พ.ศ. 2530 ในภาคตะวันออกและผู้คนระยอง เกิดในยุคที่เทคโนโลยีอุตสาหกรรมไม่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม มันได้ก่อมลภาวะมากมาย เบียดขับผู้คนที่เคยอยู่ใจกลางเศรษฐกิจสังคมในท้องถิ่นให้กลายเป็น “คนชายขอบ” ที่ไร้ความหมายโดยพลัน! ผลักให้เผชิญความเลวร้ายจากท้องทะเลธรรมชาติที่มีระบบนิเวศที่เคยบริสุทธิ์ร่มรื่น-อุดมสมบูรณ์ สู่การจมอยู่ในพื้นที่ที่แปดเปื้อนมลพิษ คุณภาพชีวิตตกต่ำย่ำแย่ ฯลฯ
เมืองชายทะเลเกษตรกรรมแบบระยอง กลายเป็นตำนานที่ถูกทำร้ายทำลายสิ่งแวดล้อม-คุณภาพชีวิต สร้างตำนานการต่อสู้กับการเข้ามาของภายนอกหลากหลายรูปแบบ ปรากฏเป็นตำนานความสูญเสียที่ไม่เคยเกิดมาก่อนในสังคมไทย เป็นความสูญเสียในมายาภาพของการพัฒนายุคใหม่!
มาถึงวันนี้แม้บาดแผลค่อยๆ ลบเลือนไป กำลังปรับตัวยอมรับความเคยชินใหม่ มีเทคโนโลยีที่ก้าวหน้าเป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อมเข้าช่วยปรับเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อมให้ดีขึ้น ซึ่งเป็นทิศทางที่ดีกับสภาวะแวดล้อม ผู้คน สังคมเศรษฐกิจยุคใหม่ แต่ต้องไม่ลืมว่าความทรงจำเก่าๆ ในช่วงทศวรรษ พ.ศ. 2530 ถึง 2550 ที่ผ่านมา ยังบ่มความทุกข์เจ็บปวดแฝงฝังอยู่ในผู้คนและพื้นที่!

การทำงานกับท้องถิ่น ยุคใหม่ จึงต้องระมัดระวังการสื่อสารกับผู้คน-ชาวบ้าน ต้องเข้าใจถึงมิติของถิ่นฐานการก่อตัว-แตกตัว-และเติบโตเป็นความเจริญที่ขยายกว้างออก การเข้าไปสร้างปฏิสัมพันธ์ความร่วมมือกับท้องถิ่น ต้องเปิดทิศทางความเข้าใจที่จะไม่ก่อความรู้สึกแบบเฝ้าระวังคนภายนอกของคนในชุมชน เพราะความเชื่อถือไว้วางใจ (TRUST) เป็นเรื่องสำคัญที่สุด ถ้าเปิดประตูนี้ได้ความร่วมมือร่วมใจก็จะเกิดขึ้น นี่คือหลักการสำคัญในการเข้าถึงชุมชน ที่จะสร้างความเสมอภาคเท่าเทียมและเปิดประตูสู่การพัฒนาที่ยั่งยืน

 

 

 

เรื่อง : Apichartology


คลิกอ่านข้อเขียนดีๆ ที่ครอบคลุมทั้งเรื่อง การทำงานกับท้องถิ่น และการพัฒนาท้องถิ่นอย่างสร้างสรรค์

เปิดโมเดล ‘สมาคมเพื่อนชุมชน’ จับมือภาคีเครือข่าย พัฒนา ‘ระยอง’ สู่ เมืองน่าอยู่คู่อุตสาหกรรม อย่างยั่งยืน

ใช้เวลาแห่งวิกฤต เตรียมตัวให้พร้อม เปิดตัว ‘การท่องเที่ยวโดยชุมชน’ วิถีใหม่ บนแผ่นดิน EEC

เปิดภารกิจ ‘พระไม่ทิ้งโยม’ กิจของสงฆ์ในยุคโควิดรุกเมือง ช่วยงานด่านหน้า พร้อมเยียวยากาย&ใจ