หายนะจาก “ภัยธรรมชาติ” กำลังคุกคามประเทศไหนมากที่สุดในโลก

เมื่อพูดประเทศที่ตกเป็นเหยื่อของมหันตภัยจากธรรมชาติพบว่า ประเทศในภูมิภาคโอเชียเนียนั้น มีความเสี่ยงมากที่สุดที่จะเผชิญหน้ากับความหายนะ โดยมี “วานูอาตู” ยืนหนึ่งเหนือตาราง


“ภัยธรรมชาติ” คือเหตุการณ์ไม่พึงประสงค์ที่เกิดจากกระบวนการทางธรรมชาติของโลก ตัวอย่างของเหตุการณ์ดังกล่าว ได้แก่ แผ่นดินไหว พายุเฮอริเคน สึนามิ น้ำท่วม ภัยแล้ง และไฟไหม้ โดยภัยธรรมชาติจำนวนมากทำลายล้างอย่างแหลกราญ และมักทิ้งร่องรอยของการบาดเจ็บ ความตาย การสูญเสียสัตว์เลี้ยงและปศุสัตว์ ตลอดจนความเสียหายต่อทรัพย์สิน และผลกระทบทางเศรษฐกิจ
เหตุการณ์ที่มีผู้เสียชีวิตสูงสุดนับตั้งแต่ปี 2523 เป็นเหตุการณ์สึนามิในวันบ็อกซิ่งเดย์ (วันที่ 26 ธันวาคม) ปี 2547 ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ซึ่งคร่าชีวิตผู้คนไปกว่า 220,000 คน ขณะที่ในแง่ของความเสียหายทางเศรษฐกิจ ภัยพิบัติทางธรรมชาติที่ทำลายล้างมากที่สุดในช่วงเวลานั้นคือแผ่นดินไหวและสึนามิที่ญี่ปุ่นในปี 2554 ซึ่งสร้างความเสียหายมหาศาลราว 210,000 ล้านดอลลาร์สหรัฐฯ
สำหรับประเทศจีนประสบภัยพิบัติร้ายแรงที่สุดในโลกหลายครั้ง ในปี 2519 แผ่นดินไหวขนาด 7.8 ที่เมืองถังชาน คร่าชีวิตผู้คนไปถึง 242,000 คน และถูกบันทึกว่าเป็นแผ่นดินไหวครั้งร้ายแรงที่สุดนับตั้งแต่ปี 2443 เป็นต้นมา นอกจากนี้ ประเทศจีนยังตกเป็นเหยื่อของอุทกภัยครั้งใหญ่ที่สุดนับตั้งแต่ปี 2443 เช่นกัน โดยมีผู้เสียชีวิตมากถึง 3.7 ล้านคน ในปี 2474
ภัยธรรมชาติ
On July 28, 2020, the No.3 flood peak of the Yangtze River passes through the bamboo and wood market of Caiyuanba in Chongqing, China, which is the biggest flood peak of the Yangtze River this year.
แม้ว่าภัยธรรมชาติส่วนใหญ่จะถูกมองว่าอยู่นอกเหนือการควบคุมของมนุษย์ แต่บางครั้งการกระทำของมนุษย์ก็มีส่วนรับผิดชอบต่อมหันตภัยที่ร้ายแรงเหล่านี้ เพราะการใช้ประโยชน์จากที่ดินสามารถส่งผลต่อความสามารถของพื้นที่ในการรับมือกับฝนตกหนักซึ่งส่งผลให้เกิดน้ำท่วมได้ ขณะที่ในภาพใหญ่ ผลกระทบจากอุณหภูมิโลกที่สูงขึ้นอย่างต่อเนื่องในแต่ละปี อาจส่งผลให้ความถี่ของพายุเฮอริเคนและเหตุการณ์สภาพอากาศสุดขั้วอื่นๆ เพิ่มขึ้นในอนาคต
ในปี 2564 โควิด-19 กลับมาระบาดหนักอีกครั้ง นอกจากนี้ เหตุการณ์สภาพอากาศสุดขั้วที่เกี่ยวข้องกับภูมิอากาศ รวมถึงคลื่นความร้อน ไฟป่า และน้ำท่วม ได้ทำลายล้างในหลายส่วนของโลก เช่น เยอรมนีที่ประสบอุทกภัยอย่างรุนแรงทางตะวันตกและทางใต้ ถึงแม้จะถูกวิพากษ์วิจารณ์ถึงการรับมือกับภัยพิบัติของรัฐบาล แต่อุทกภัยครั้งนี้ก็แสดงให้เห็นอย่างชัดเจนว่าเยอรมนีมีศักยภาพที่จะตอบสนองต่อเหตุการณ์รุนแรงเช่นนี้ได้ เพราะอาคารและโครงสร้างพื้นฐานจำนวนมากสามารถต้านทานมวลน้ำได้ กองกำลังฉุกเฉินรุดไปยังจุดเกิดเหตุแทบจะทันทีทันใด และผู้ที่ได้รับผลกระทบส่วนใหญ่ได้รับช่วยเหลืออย่างรวดเร็ว และจะได้รับการสนับสนุนทางการเงินจากรัฐบาลในกรณีที่ไม่มีประกัน
ภัยธรรมชาติ
ROCHEFORT, BELGIUM – JULY 13, 2021: Drone view of some streets and houses heavily damaged from the historic floods in Rochefort, Belgium in July 2021
แต่จาก World Risk Report 2021 ที่ทำการศึกษาใน 181 ประเทศ หรือ 99% ของประเทศทั้งหมดในโลกนี้ เพื่อรายงานดัชนีความเสี่ยง (World Risk Index) พบว่า “วานูอาตู” ประเทศหมู่เกาะทางตอนใต้ของแปซิฟิก กลับตรงกันข้ามกับเยอรมนี เพราะประเทศที่มีความเสี่ยงต่อภัยพิบัติสูงที่สุดในโลก ด้วย WRI 47.73
ส่วนอันดับ 2-10 ได้แก่ หมู่เกาะโซโลมอน (WRI 31.16)  ตองกา (WRI 30.51) โดมินิกา (WRI 27.42) แอนติกาและบาร์บูดา (WRI 27.28) บรูไนดารุสซาราม (WRI 22.77) กายอานา (WRI 21.83)  ฟิลิปปินส์ (WRI 21.39) ปาปัวนิวกินี (WRI 20.90) และกัวเตมาลา (WRI 20.23) ตามลำดับ
ส่วนประเทศไทยอยู่อันดับ 92 ด้วย WRI 6.52 ถือว่ามีดัชนีความเสี่ยงนี้ปานกลาง อยู่ในกลุ่มเดียวกับหลายประเทศ เช่น จีน อินเดีย แอฟริกาใต้ เม็กซิโก กรีซ และโรมาเนีย เป็นต้น
วานูอาตู
วานูอาตู หนึ่งประเทศที่กำลังเผชิญหน้ากับความเสี่ยงจากภัยธรรมชาติมากที่สุดในโลก
สาเหตุที่วานูอาตูยืนหนึ่งเหนือตารางนี้ เนื่องจากที่ตั้งของประเทศนี้อยู่บนขอบแผ่นเปลือกโลกที่มีการเคลื่อนไหว แผ่นดินไหว สึนามิ และไต้ฝุ่น จึงเป็นภัยธรรมชาติที่เกิดขึ้นได้บ่อยครั้ง ทั่วทั้งประเทศ  ขณะเดียวกันศักยภาพในการรับมือกับภัยพิบัติก็ยังห่างชั้นจากประเทศที่พัฒนาแล้วมาก
ทั้งนี้ ข้อมูลจากกระทรวงต่างประเทศ ระบุว่า สาธารณรัฐวานูอาตูมีโครงสร้างทางเศรษฐกิจที่มีลักษณะเป็น Resource Based โดยประชากรมากถึง 80% ประกอบอาชีพด้านเกษตรกรรม ป่าไม้ และการประมง ผลผลิตที่สำคัญ ได้แก่ เนื้อมะพร้าวตากแห้งเพื่อการส่งออก ส่วนด้านปศุสัตว์ มีโรงงานแปรรูปเนื้อสัตว์และบรรจุกระป๋อง ขณะเดียวกันยังส่งออกไม้ ทั้งไม้แปรรูป ไม้จันทน์ และผลิตภัณฑ์จากไม้ต่างๆ แต่มักถูกกดดันจากประเทศพัฒนาแล้วอยู่เนืองๆ เกี่ยวกับผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม ขณะที่อุตสาหกรรมที่ทำรายได้หลักให้กับวานูอาตู คือ การท่องเที่ยว คิดเป็นสัดส่วนสูงถึง 40% ของจีดีพี
รายงานนี้ยังมีข้อมูลอื่นๆ ที่น่าสนใจ คือ ประเทศหมู่เกาะ/เกาะทั้งหมด 10 ประเทศ อยู่ใน 15 ประเทศแรกที่มีความเสี่ยงต่อภัยพิบัติสูงสุด โดยเฉพาะจากการเพิ่มขึ้นของระดับน้ำทะเล
ขณะที่ในการเปรียบเทียบระดับภูมิภาคพบว่า โอเชียเนียมีความเสี่ยงจากภัยพิบัติสูงที่สุด สาเหตุหลักมาจากการทำเลที่ตั้งเปิดรับภัยธรรมชาติที่รุนแรง ขณะที่แอฟริกา อเมริกา เอเชีย และยุโรป มีความเสี่ยงลดหลั่นกันลงมาตามลำดับ นั่นหมายความว่ายุโรปมีความเสี่ยงจากภัยพิบัติน้อยที่สุด 
ภัยธรรมชาติ
ที่ไหนในโลกเสี่ยงต่อการถูกภัยธรรมชาติคุกคามและทำลายล้างมากที่สุด
โดยแอฟริกาเป็นทวีปที่มีความเปราะบางทางสังคมสูงสุด (ความเปราะบางทางสังคมเป็นหนึ่งใน WRI)  เพราะ 12 ใน 15 ประเทศที่เปราะบางที่สุดในโลกจากรายงานนี้อยู่ที่กาฬทวีป
ประเทศที่มีความสามารถทางเศรษฐกิจและรายได้ต่ำมักจะมีความเปราะบางสูงกว่าหรือมีความสามารถที่ต่ำกว่าในการหลีกเลี่ยงภัยพิบัติ ดังนั้นจะเห็นได้ว่าในประเทศเหล่านี้ ภัยธรรมชาติที่รุนแรงมักนำไปสู่การลดระดับความสามารถดังกล่าวลงไปอีก
ปัจจัยสำคัญที่ทำให้ประเทศอย่างเยอรมนี มีความเสี่ยงภัยธรรมชาติต่ำ โดยอยู่ในอันดับ 161 ของตาราง (WRI 2.66) คือ การคุ้มครองทางสังคม หรือ Social Protection (การจัดระบบหรือมาตรการในรูปแบบ ต่างๆ เพื่อคุ้มครองสิทธิขั้นพื้นฐานของประชาชนทุกคนตามที่รัฐธรรมนูญประเทศนั้นๆ กำหนด) เป็นระบบที่ตอบสนองความต้องการพื้นฐานของผู้คนในกรณีเกิดภัยพิบัติ เสริมสร้างความยืดหยุ่น และช่วยให้ผู้คนหลุดพ้นจากความยากจนโดยอัตโนมัติ ความจำเป็นในการขยายการคุ้มครองทางสังคมเพิ่มเติม และการบูรณาการในการลดความเสี่ยงจากภัยพิบัติและมาตรการต่อต้านการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศที่แข็งแกร่งขึ้นก็เป็นอีกแนวทางหนึ่งที่ประเทศที่มีแนวทางรับมือเรื่องนี้ได้ดี มีความเสี่ยงที่จะเผชิญกับหายนะต่ำกว่าประเทศอื่น
ภัยธรรมชาติ
Amatrice, Italy – August 25, 2016: Houses destroyed by the earthquake of August 24, 2016, in Amatrice, Italy
เช่นเดียวกับในกรณีของ “ออสเตรเลีย” ซึ่งเป็นประเทศที่ใหญ่ที่สุดในโอเชียเนีย มี WRI 4.5 ชี้ให้เห็นว่าค่อนข้างมีศักยภาพในการป้องกันภัยพิบัติได้ดี
การคุ้มครองทางสังคมยังช่วยลดความเปราะบางของสังคมต่อเหตุการณ์ธรรมชาติที่รุนแรง ในกรณีที่เกิดภัยพิบัติ มักจะต้องขยายการคุ้มครองทางสังคมอย่างรวดเร็ว เพื่อให้สอดคล้องกับความต้องการการคุ้มครองที่เพิ่มขึ้น ระบบป้องกันแบบปรับได้ให้เหมาะสมหรือมีความยืดหยุ่นนี้ ไม่เพียงแต่จะมีศักยภาพในการป้องกันภัยธรรมชาติ ยังสามารถรับมือกับแรงกระแทกจากภัยอันตรายใหม่ๆ ได้รวดเร็วและมีประสิทธิภาพ เช่น การรระบาดใหญ่ของโควิด-19
ภัยธรรมชาติ
QUEENS, NY – NOVEMBER 11: Damaged houses without power at night in the Rockaway beach – Bel Harbor due to impact from Hurricane Sandy in Queens, New York, U.S., on November 11, 2012.
อย่างไรก็ตาม การเข้าถึงระบบการคุ้มครองทางสังคมตามสิทธิเป็นเพียงความเป็นจริงสำหรับประชากรส่วนน้อยของโลกเท่านั้น ในหลายพื้นที่ของโลก การระบาดใหญ่ของโควิด-19 ได้ตอกย้ำให้เห็นถึงการเข้าถึงการคุ้มครองทางสังคมที่ไม่เท่าเทียมกัน (การกระจายของวัคซีนที่กระจุกตัวอยู่ในประเทศพัฒนาแล้วในช่วงต้นๆ ของการแพร่ระบาด คือตัวอย่างที่ขัดเจน) ซึ่งหากไม่มีการคุ้มครองทางสังคม ภัยพิบัติจะยิ่งทำให้ความยากจนทวีความรุนแรงขึ้น ความไม่เท่าเทียมที่มีอยู่ยิ่งทวีความรุนแรงขึ้น ทำให้ความสามารถในการปรับตัวต่อวิกฤตการณ์ในอนาคตลดลง ขณะเดียวกันก็เป็นการเพิ่มความต้องการความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรมมากขึ้นด้วย
ขณะที่ “บรูไนดารุสซาลาม” ซึ่งตั้งอยู่บนชายฝั่งทางเหนือของเกาะบอร์เนียวอยู่ในอันดับที่ 6 ด้วย WRI 22.8 แม้ว่าจะเป็นประเทศที่ค่อนข้างมั่งคั่ง โดยเศรษฐกิจของสมาชิกอาเซียนประเทศนี้ได้กำไรจากแหล่งก๊าซธรรมชาติและน้ำมันนอกชายฝั่งที่มีอยู่ปริมาณมากก็ตาม แต่ด้วยภูมิศาสตร์ประเทศก็หลีกเลี่ยงที่จะเผชิญหน้ากับภัยธรรมชาติได้ยาก
ด้านภูมิภาคอเมริกา “โดมินิกา” เกาะในทะเลแคริบเบียนมี WRI 27.4 เป็นประเทศที่มีอันดับดัชนีสูงสุดในภูมิภาคนี้ โดยเกาะแห่งนี้ถูกถล่มจากพายุเฮอริเคนเป็นประจำ ตัวอย่างเช่น พายุเฮอริเคนมาเรียในปี 2560 ทำให้เกิดการสูญเสียทางเศรษฐกิจเกือบ 1 พันล้านดอลลาร์สหรัฐฯ หรือประมาณ 227% ของจีดีพีของประเทศ

ที่มา : World Risk Report 2021