อาลัย ‘อาจารย์โกร่ง ดร.วีระพงศ์ รามางกูร’ คำแนะนำสุดท้าย วิธีข้ามกับดักรายได้ปานกลางของประเทศไทย

เมื่อวันอาทิตย์ที่ 7 พฤศจิกายน 2564 ที่ผ่านมา ประเทศได้สูญเสีย ‘อาจารย์โกร่ง ดร.วีระพงศ์ รามางกูร’ บุคคลที่มีบทบาทแก้ไขปัญหาเศรษฐกิจสำคัญๆ มาหลายทศวรรษ ไม่ว่า วิกฤตค่าเงินบาท วิกฤตราคาน้ำมัน ปัญหาหนี้ไอเอ็มเอฟ จนถึงการหาแหล่งเงินสำหรับโครงสร้างพื้นฐานระบบราง โครงการบริหารจัดการน้ำ


สำหรับผมในฐานะคนทำสื่อด้านเศรษฐกิจธุรกิจ อาจารย์โกร่งเป็นเสมือนผู้ให้แสงสว่างทางปัญญา ในเรื่องที่ไม่เข้าใจ หรือขบคิดไม่ออก 
ครั้งสุดท้ายเมื่อเดือนมกราคม 2564 ต้นปีนี้ ผมมีโอกาสไปเยี่ยมอาจารย์ที่อยู่ในฐานะผู้ป่วยแล้ว แต่การพูดคุยสนทนาก็ยังเหมือนทุกครั้งที่ผ่านมากว่า 30 ปี คือคุยกันถึงปัญหาเศรษฐกิจสังคมของประเทศและทางออก ซึ่งผมเองมีคำถามในใจมาแล้ว เรื่องกับดักรายได้ปานกลางของประเทศไทยที่วนกันมานานแล้ว จะมีทางออกเพื่อไปเป็นประเทศที่มีรายได้สูงได้อย่างไร
เพิ่งรู้ว่าวานนี้ว่า นั่นเป็นโอกาสสุดท้ายที่ผมได้พูดคุยกับปราชญ์ท่านนี้ โชคดีที่หลังจากได้พบวันนั้น ผมกลับมาเขียนเป็นบทความเพื่อเก็บใจความสำคัญๆ ของการพูดคุยไว้ กันลืม และเคยโพสต์ในเฟสบุ๊คส่วนตัวแบ่งปันให้เพื่อนๆ ได้อ่านหลังจากนั้นไม่กี่วัน

คำพูดอาจารย์แว่วเข้ามาในหัวว่า ถ้าประเทศไม่เป็นประชาธิปไตย จะข้ามจากประเทศรายได้ปานกลางไปเป็นประเทศรายได้สูงไม่ได้หรอก ดูตัวอย่างประเทศต่างๆในแถบเอเชียที่ก้าวขึ้นไปเป็นประเทศรายได้สูงจะเห็นได้ชัดเจน
ผมถามว่า ถ้ากลุ่มผลประโยชน์เดิมและกลไกเดิมขัดขวางการเปลี่ยนแปลง เศรษฐกิจก็เปลี่ยนไม่ได้สิ อาจารย์หัวเราะเสียงดัง แล้วบอกว่า กำแพงเบอร์ลินยังพังเลย หากขวางกลไกลตลาดกลไกเศรษฐกิจ
ในโอกาสนี้ ผมขอนำเอาไปโพสต์เผยแพร่อีกครั้ง เพื่อเป็นการคารวะต่ออาจารย์
จะข้ามผ่านสถานการณ์อย่างทุกวันนี้ได้อย่างไร?
เศรษฐกิจการเมืองและการฟื้นตัวทางเศรษฐกิจ
สัปดาห์ที่ผ่านมาผมมีโอกาสแวะเยี่ยมคารวะ อาจารย์โกร่ง ดร.วีรพงษ์ รามางกูร นักวิชาการชั้นนำที่มีประสบการณ์เป็น “เทคโนแครต” เข้าไปร่วมบริหารในคณะรัฐบาลมายาวนาน รวม 7 รัฐบาล 
อาจารย์เป็นนักเศรษฐศาสตร์คนแรกที่ทำโมเดลคณิตศาสตร์หรือเศรษฐมิติเศรษฐกิจมหภาคของประเทศไทยขึ้นมา เป็นคณบดีคณะเศรษฐศาตร์จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยตั้งแต่ยังหนุ่มอายุ 30 กว่าปี แล้วได้รับเชิญไปเป็นที่ปรึกษารัฐบาลพลเอกเปรม ติณสูลานนท์ ยาวนาน หลังจากนั้นก็เข้าร่วมรัฐบาลอีกหลายต่อหลายครั้งเป็น รมช.คลัง รมว.คลัง เป็นรองนายกฯเศรษฐกิจ และเป็นที่ปรึกษา
ผมนับตัวเองเป็นนักเรียนเศรษฐศาสตร์นอกห้องเรียนอาจารย์โกร่ง เพราะมีโอกาสนั่งฟังการสนทนาบ้าง สัมภาษณ์บ้าง ฟังบรรยายบ้าง ระยะหลังอาจารย์เป็นที่ปรึกษาบริษัทเอกชนและเขียนคอลัมน์ในหนังสือพิมพ์ประชาชาติธุรกิจ และมติชน ก็ติดตามอ่าน และมีโอกาส 3-4 เดือนทีก็มีโอกาสไปร่วมวงฟังสนทนา
ผมชอบคำอธิบายเรื่องยากๆให้ฟังได้ง่ายๆ แต่ลึกซึ้งของอาจารย์ เช่น เมื่อก่อนโน้นเคยถามว่า ทำไมต้องเอาเงินมหาศาลของคนทั้งประเทศและต้องกู้ด้วยไปลงทุนที่ภาคตะวันออกเพียงจุดเดียว (โครงการอีสต์เทิร์นซีบอร์ด) ได้รับคำตอบว่า ประเทศมีเงินน้อยต้องรวมศูนย์ลงทุนที่จุดเดียวที่จะส่งผลกระทบยังเศรษฐกิจทั่วประเทศ 
หรือตอนหลังที่อาจารย์เป็นตัวแทนธนาคารโลกไปเป็นที่ปรึกษารัฐบาลลาววางแผนเศรษฐกิจ อาจารย์กลับมาเล่าว่า ประเทศลาวพรมแดนยาวมาก รายได้จากภาษีศุลกากรทำยาก แต่ลาวมีภูเขาและป่าไม้เยอะ ต้นทุนน้ำต่อลูกบาศก์เมตรต่ำ ลาวต้องผลิตไฟฟ้าพลังงานน้ำมาขายเป็นแหล่งพลังงานของเอเซีย
แต่พอไวรัสโควิด-19แพร่ระบาดตั้งแต่ปลายกุมภาพันธ์ 2563 ก็ไม่มีโอกาสได้พบอีกเลย แล้วต่อมาอาจารย์ก็ยุติการเขียนคอลัมน์ในหนังสือพิมพ์อีก เลยหมดโอกาสติดตามอัปเดตแนวคิดอาจารย์ต่อสถานการณ์ต่างๆไปเลย
พอมีนัดหมายมา ผมจึงเตรียมคำถามไว้ 2 เรื่อง คือ 1. วิกฤตเศรษฐกิจการเมืองของไทยในขณะนี้จะไปทางไหนและผ่านไปอย่างไร  2. วิกฤตเศรษฐกิจของโลกและไทยที่ถูกเร่งและขยายโดยโควิด-19 จะฟื้นตัวอย่างไร

เศรษฐกิจและการเมือง
เตรียมตัวทำการบ้านนิดหน่อย (นักเรียนดี 55) ไปได้นิตยสาร OPTIMISE ของเกียรตินาคิน ภัทรกรุ๊ป ฉบับเดือนเมษายน 2563 ซึ่งไปสัมภาษณ์อาจารย์โกร่งไว้ตั้งแต่เดือนมกราคม 2563 ก่อนเกิดการแพร่ระบาดโควิด-19 รอบแรกในไทย และก่อนเกิดการชุมนุมทางการเมืองในรูปแบบที่เรียกว่าแฟลชม็อบที่เกิดขึ้นในช่วงครึ่งหลังปีและถี่มากขึ้นในปลายปี 2563
เวลานั้นอาจารย์โกร่งให้สัมภาษณ์สิ่งที่เป็นห่วงกังวลว่า
“ทางเศรษฐกิจไทยเจริญก้าวหน้าสามารถแข่งขันกับต่างประเทศได้พอสมควร แต่ในทางการเมืองไม่ได้มีการพัฒนา อันนี้จะเป็นตัวฉุดดึงไม่ให้เศรษฐกิจเจริญก้าวหน้าต่อไปจากนี้ได้ การก้าวจากประเทศรายได้ปานกลางไปเป็นประเทศที่มีรายได้สูงในโลกนี้ไม่มีใครทำได้ด้วยเผด็จการ ไม่ว่าจะเป็นญี่ปุ่น เกาหลี ไต้หวัน เขาเปลี่ยนเป็นประชาธิปไตยเพื่อที่จะผลักดันให้เศรษฐกิจของเขาไปข้างหน้า”
ระบอบประชาธิปไตยมีผลต่อการพัฒนาการทางเศรษฐกิจอย่างไร?
“มันสะท้อนความต้องการของคนต่างๆ ว่าอะไรคือสิ่งที่ทำให้เขามีความสุขสูงสุด ประชาชนต้องมีตัวแทนสะท้อนความต้องการ นอกจากนี้ยังเป็นการแสดงถึงสิทธิเสรีภาพ ศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ซึ่งบางทีมีค่ายิ่งกว่าสิ่งอื่นใดด้วยซ้ำ…พรรคการเมืองจะต้องถูกประชาชนบีบให้อยู่ในร่องในรอยมากขึ้น”
แล้วถ้าเศรษฐกิจกับการเมืองไทยพัฒนาไม่ทันกัน เกิดเขย่งกันอยู่อย่างนี้จะเกิดอะไรขึ้น อาจารย์ให้ความเห็นว่า
“วันหนึ่งจะทำให้มี upspring มีการลงถนนเดินขบวนเรียกร้องเสมอ ไม่มียกเว้น เผด็จการอยู่ตลอดกาลไม่ได้ ไม่ว่าจะเป็นยุโรป เอเชีย หรือพรรคคอมมิวนิสต์ยังอยู่ตลอดกาลไม่ได้ต้องผ่อนคลายไปเรื่อยๆ”

วันที่พบอาจารย์โกร่งสัปดาห์ที่ผ่านมา วันที่ผู้ติดเชื้อโควิด-19 รายใหม่จากการแพร่ระบาดรอบ 2 ยังเพิ่มไม่หยุด ผมถามเกี่ยวกับปัญหาและการเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจกับการเมือง อาจารย์ก็อธิบายแนวคิดเหมือนเดิมอย่างที่เขียนถึงมาแล้ว แถมยังมีปรากฏการณ์คนลงถนนเป็นไปตามที่คาดไว้ตั้งแต่ตอนต้นปีอีกด้วย
ประเด็นประเทศจะก้าวข้ามประเทศรายได้ปานกลางไปเป็นรายได้สูง ต้องเป็นประชาธิปไตยก่อนนั้น ผมถามว่า แล้วประเทศจีนล่ะไม่ได้เป็นประชาธิปไตย (ในรูปแบบที่ยกตัวอย่าง) ทำไมเศรษฐกิจยังเติบโต และกำลังจะเป็นประเทศเศรษฐกิจอันดับหนึ่งของโลกด้วย
อาจารย์โกร่งตอบว่า อย่าเอาข้อยกเว้น มาหักล้างหลักการทั่วไป (ฮา)
ความเข้าใจเกี่ยวกับประเทศจีน เคยฟังอาจารย์โกร่งตั้งแต่สมัยจีนมี GDPเติบโต 10% ติดต่อกันหลายปี ซึ่งนักวิเคราะห์ตะวันตกบอกว่า over heat เศรษฐกิจจีนจะพังในที่สุด ดร.โกร่ง บอกไม่พังเพราะมีพื้นฐานรองรับ
จีนปกครองเผด็จการโดยพรรคคอมมิวนิสต์พรรคเดียว แต่ไม่ใช่เผด็จแบบทหารที่ฝ่ายทหารบัญชาการขึ้นมาเป็นผู้นำทางการเมือง เพราะระบบของจีนเขาใช้การเมืองนำการทหาร แม้ในกองทหารฝ่ายการเมืองก็เป็นผู้นำฝ่ายบัญชาการ ทำให้มุมมองภาพรวมไม่แคบ ในพรรคคอมมิวนิสต์จีนเองมีสมาชิกพรรคเป็นร้อยล้านคน มีเฉดแนวคิดที่มากพอหลายแนวที่แข่งขันกันอยู่ภายในพรรค

ดังที่เห็นเมื่อแนวคิด เหมา เจ๋อตง ไปต่อไม่ได้ด้านการพัฒนาเศรษฐกิจ แนวคิด เติ้ง เสี่ยวผิง ก็ขึ้นมาแทนที่ แม้ยุคหลัง เติ้ง เสี่ยวผิง แนวคิดของยุค เจียง เจ๋อหมิง กับแนวคิด สี จิ้นผิง ในยุคถัดมาหลักใหญ่จะเหมือนกัน แต่ก็มีบางส่วนที่แตกต่างกัน ทำให้จีนปรับตัวเข้ากับสถานการณ์ในประเทศสถานการณ์โลกได้เสมอๆ
สรุปว่าตกลงประเทศไทยต้องเปลี่ยนไปสู่ความเป็นประชาธิปไตยเต็มที่อย่างไม่มีทางเลี่ยงเหมือนที่อาจารย์คาดไหม เพราะสิ่งที่คนทุกคนอยากฟังจากนักเศรษฐศาสตร์คือการพยากรณ์เศรษฐกิจอนาคต ฟังเสร็จก็จะอยากรู้ว่าแม่นหรือไม่แม่น ผมไม่ได้ถามคำถามนี้ เพราะเคยได้ยินคำตอบทำนองนี้มาแล้วหลายครั้ง
“ผมซื่อสัตย์ต่อวิชาชีพของตัวเอง ผมอาจจะผิดก็ได้ แต่ผิดโดยสุจริต แต่โชคดี 30 กว่าปีมานี้ยังไม่เคยผิดเลย”
เศรษฐกิจจะฟื้นตัวเมื่อไหร่อย่างไร?
ผมเชื่อว่าทุกคนคงอยากรู้เหมือนผมว่า เราคนทำมาหากินเราอยากรู้ว่าวิกฤติที่เราเผชิญอยู่ทุกวันนี้จะฟื้นตัวเมื่อไหร่อย่างไรและสังเกตได้ยังไง จะได้เตรียมตัวเตรียมใจและวางแผนงาน
จึงถามอาจารย์โกร่ง ตามที่คิดมา และได้รับคำตอบว่า ปัจจุบันเศรษฐกิจก็ยังคงลงไปเรื่อยๆน่าจะถามว่าจะลงอีกนานเท่าไหร่ และจะลงลึกขนาดไหนมากกว่า
ตกลงไม่ได้คำตอบสำเร็จรูปตามที่อยากฟัง
แต่กลับมาคิดดูแล้ว ก็ใช่อย่างที่อาจารย์ตอบ เพราะวิกฤตยังไม่สิ้นสุด วิกฤตครั้งนี้ครอบคลุมไปทั่วโลก ทำให้เกิดความเสียหายต่อการบริโภค การลงทุน การผลิตและซัพพลายเชน มหาศาลกว่าครั้งใดๆ และการแพร่ระบาดระลอก 2 ในประเทศเศรษฐกิจใหญ่ๆยกเว้นจีน ก็ยังพูดไม่ได้ว่า พุ่งถึงขีดสุดหรือยัง แม้จะมีวัคซีนป้องกันออกมาใช้กันแล้ว ก็ต้องรอดูประสิทธิผลกันก่อน ค่อยคาดการณ์
จากประวัติศาสตร์เศรษฐกิจโลก รวมของประเทศไทยเราเองด้วย วิกฤตใหญ่แต่ละครั้งการฟุบลงและการฟื้นตัวไม่ใช่เวลาแค่ปีสองปีอย่างที่ใจเราต้องการเสียเมื่อไหร่ แต่ละรอบใช้เวลาเป็น 10 ปีบวกลบเสมอ

บทบาทของรัฐบาล ปัจจุบันงบประมาณรัฐบาลแต่ละปีเป็นประมาณ 28% ของ GDP เท่านั้น ไม่มีผลต่อเศรษฐกิจรวมมากนัก ยิ่งหากใช้งบประมาณในด้านที่ไม่เกี่ยวกับเศรษฐกิจผลลัพธ์ก็ยิ่งน้อยลง  เงินกู้แม้จะกู้มาเพิ่มเติมจากงบประมาณที่มีอยู่หากใช้ไม่เป็นผลลัพธ์ก็ต่ำ
ด้านการเงิน ปัจจุบันอัตราดอกเบี้ยมาตรฐานของธนาคารแห่งประเทศไทยอยู่ที่ 0.5% ซึ่งต่ำสุดเป็นประวัติการณ์ การจะลดอัตราดอกเบี้ยแรงๆเพื่อกระตุ้นเศรษฐกิจลืมไปได้เลย
ดังนั้นที่รัฐจะใช้ “กระสุน” หรือทรัพยากรที่มีอยู่ทำให้เศรษฐกิจฟื้นตัวนั้นแทบเป็นไปไม่ได้
สิ่งที่จะมีผลมากกว่าเป็นเรื่องการใช้นโยบายหรือกลยุทธของประเทศ ที่จะทำให้ได้ประโยชน์สูงสุดหรือป้องกันผลด้านลบจากสภาพแวดล้อมหรือการเปลี่ยนแปลงเศรษฐกิจการเมืองโลก
และการสร้างความเชื่อมั่นให้กับภาคธุรกิจเอกชนและประชาชนในประเทศ เพื่อให้เกิดการลงทุนใหม่และการบริโภคมากกว่า
ซึ่งการสร้างสรรค์กลยุทธประเทศที่เฉียบคมในปัจจุบัน ก็เป็นสิ่งที่คาดหวังอะไรไม่ได้
อย่างนี้ ธุรกิจคนทำมาหากินจะอยู่อย่างไรและทำยังไง เพราะถ้าเช่นนี้หมายความว่าตลาดจะหดตัวลง กำลังซื้อต่ำลง และอยู่ในสภาพนี้อีกระยะหนึ่งซึ่งไม่สั้นนัก
ผมว่า คำตอบทุกคนมีอยู่แล้วล่ะว่า เราต้องปรับตัวให้เข้ากับสภาพแวดล้อมทางธุรกิจที่เปลี่ยนไป สำหรับปัญหานั้น มีแน่นอน หนักบ้างเบาบ้าง

อาร์แอนด์ดี

ปรับตัวได้ก็รอด
ยิ่งถ้ามี innovation ไม่ว่าจะเป็นด้านสินค้าบริการ การจัดจำหน่าย การขนส่ง ด้านต้นทุน อย่างใดอย่างหนึ่ง ถ้าสามารถแก้ปัญหาใดปัญหาหนึ่งที่ตอบโจทย์ตลาดได้โดยที่ยังไม่มีใครทำมาก่อนก็จะกลายเป็น innovation ใหม่ทันที และอาจสามารถเติบโตได้ในภาวะตลาดหดตัว
ผมเชื่อมันพวก “โฮโมซาเปี้ยน” ว่าปรับตัวเก่ง สามารถไปอยู่ได้ทุกภูมิประเทศทุกภูมิอากาศตั้งแต่ทะเลทรายยันน้ำแข็งขั้วโลก หมู่เกาะทะเลลึกยันยอดเขาสูง และสามารถอยู่ได้ทุกฤดูกาลร้อนหนาวฝนแล้ง ก็ด้วยความสามารถในการปรับตัวนี่แหละ

ผู้เขียน : บริสุทธิ์ กาสินพิลา กรรมการผู้จัดการ บริษัท โฮมบายเออร์ไกด์ จำกัด และผู้อำนวยการหลักสูตร The NEXT Real ที่มาบทความจาก Facebook : Borisud Kasinpila


การก้าวข้ามทุกวิกฤต จำเป็นต้องอาศัยคำแนะนำจากผู้เชี่ยวชาญ อ่านมุมมองความคิดดีๆ เหล่านั้นได้ที่นี่

‘นพ.ประทีป ธนกิจเจริญ’ ชี้คนไทยตื่นรู้ได้เพราะวิกฤตโรคระบาด พร้อมก้าวสู่ การปฏิรูปประเทศ ในฉากทัศน์ใหม่

Short course ปฏิรูปการศึกษาไทย ปูทางสู่โลกยุคใหม่ ในมุมมอง ศาสตราจารย์พิเศษ ดร.สุรเกียรติ์ เสถียรไทย

‘กิตติรัตน์ ปิติพานิช’ กับภารกิจนำ ทีเคพาร์ค Upskill คนไทยก้าวทันสังคมโลก