“เวธัส โพธารามิก” ผู้แปลวรรณกรรม “ตรงจากภาษากรีก”

มีคนหนุ่มไม่มากนักที่ทุ่มทั้งชีวิตให้กับการเรียนรู้ภาษาต่างประเทศอย่างแตกฉานถ่องแท้ เพื่อลงมือแปลวรรณกรรมเพียงเล่มเดียว!

“เวธัส โพธารามิก” คือคนหนุ่มคนนั้น เขาคือผู้แปล “รีพับลิก” ของ “เพลโต” โดย “ตรงจากภาษากรีก” และผลงานเล่มล่าสุด มหากาพย์ “อิเลียด” ของ “โฮเมอร์” ในนาม “สำนักพิมพ์ทับหนังสือ”

ถาม: ก่อนหน้าที่จะแปล “อิเลียด” คุณเวธัสได้แปลเรื่องอะไรบ้าง

ตอบ: เล่มสำคัญที่เคยแปลก็คือ “รีพับลิก” ของ “เพลโต” ครับ แปลให้โครงการวรรณกรรมไม่จำกัด เป็นหนังสือปรัชญากรีกโบราณ

ถาม: อยากทราบว่าคุณเวธัสเรียนมาทางอักษรศาสตร์หรือไม่จึงสนใจวรรณกรรมคลาสสิก

ตอบ: ไม่ได้เรียนมาทางนี้โดยตรงครับ แต่ชอบวรรณกรรมคลาสสิคมาตั้งแต่ช่วงมัธยม เพราะโดยส่วนตัวเชื่อว่า วรรณกรรมคลาสสิคเป็นตัวแทนหนึ่งของประวัติศาสตร์ความคิดของมนุษย์ หนังสือแต่ละเล่มล้วนเป็นดั่งฟันเฟือง ที่ช่วยขับเคลื่อนมนุษย์ชาติให้ก้าวไปข้างหน้า ดังนั้น ถ้าเราต้องการเชื่อมตัวเองเข้ากับประวัติศาสตร์นับพันปีของมนุษย์ เราก็จำเป็นต้องอ่านวรรณกรรมคลาสสิคครับ

อิเลียด

ถาม: ทำไมจึงสนใจแปล “อิเลียด”

ตอบ: เพราะ “อิเลียด” เป็นหนึ่งในต้นธารของวรรณกรรมโลกครับ เก่าแก่กว่า 3,000 ปี มรดกของ “อิเลียด” ตกทอดมาถึงวันนี้ แม้แต่นิยายเรื่อง “ปิศาจ” ของเสนีย์ เสาวพงศ์ ก็ยังมีวรรคหนึ่งที่อ้างถึง “อาคิลลีส” ตัวเอกของ “อิเลียด” “อิเลียด” จึงเป็นเหมือนฟันเฟืองตัวสำคัญ ที่คอยขับเคลื่อนเครื่องจักรที่ชื่อว่า “วรรณกรรม” มาตลอดสามพันปี

ถาม: การแปลงานเขียนอายุกว่า 3,000 ปี มีอุปสรรคอะไรบ้าง เช่น ศัพท์ที่มีความเฉพาะเจาะจง ที่มาที่ไปของฉากในยุคนั้น หรือข้อมูลทางประวัติศาสตร์ต่างๆ ที่ต้องค้นเพิ่ม

ตอบ: อุปสรรคสำคัญคือเรื่องคำศัพท์ครับ เนื่องจาก “อิเลียด” เป็นบทกวีมหากาพย์ มีความยาวถึง 15,693 วรรค เนื้อหาจึงครอบคลุมหลายประเด็นมากตั้งแต่ส่วนประกอบของเกวียน ไปจนถึงลักษณะของกำแพงปราการ เวลาแปลจึงต้องค้นคำศัพท์เฉพาะหลายด้านครับ

ถาม: มีอุปสรรคอะไรบ้างในการถ่ายทอดวัฒนธรรมอื่นมาให้นักอ่านไทย

ตอบ: อุปสรรคสำคัญคือเรื่องความแตกต่างทางไวยากรณ์ครับ ภาษาไทยเป็นภาษาที่ไม่นิยมใช้เครื่องหมายวรรคตอน แต่จะสื่อสารโดยอิงกับบริบทเป็นหลัก การแบ่งประโยคบางครั้งจึงค่อนข้างคลุมเครือ ต่างจากภาษาตะวันตก ที่เครื่องหมายวรรณตอนมีความสำคัญมาก เช่น ฟูลสต๊อป (.) ซึ่งทำให้ผู้อ่านรู้ได้ชัดเจน ว่าประโยคเริ่มตรงไหนและจบที่ใด ดังนั้น ประโยคบางประโยคจึงสามารถเขียนได้ยาวๆ ทั้งย่อหน้า แต่พอถอดความออกมาเป็นภาษาไทย จุดเริ่มต้นและจุดสิ้นสุดของประโยคจะเริ่มคลุมเครือแล้ว ไม่รู้ว่าหนึ่งย่อหน้าที่แปลออกมานั้นประกอบด้วยกี่ประโยคกันแน่
ทีนี้ ในการแปลบทกวีมหากาพย์แบบวรรคต่อวรรคเนี่ย ความคลุมเครือตรงนี้ยิ่งทำให้เกิดปัญหายุ่งยากเข้าไปใหญ่ เพราะบางครั้งประโยคในต้นฉบับมันขึ้นต้นที่วรรคแรก แต่ไปจบที่ครึ่งวรรคที่สาม พอแปลออกมาเป็นไทยก็ต้องหาวิธีแก้ปัญหากันยกใหญ่ วิธีแก้ปัญหาส่วนใหญ่ก็คือใส่เชิงอรรถครับ ส่วนวิธีที่ใช้รองลงมาก็คือการปรับลำดับของประโยคในแต่ละวรรคใหม่ เพื่อให้สะท้อนความหมายของต้นฉบับให้ได้มากที่สุดครับ

ถาม: นอกจาก “อิเลียด” แล้วคุณเวธัสชอบวรรณกรรมเรื่องอะไรอีกบ้าง

ตอบ: งานเขียนของ Ernest Hemmingway ครับ เวลารู้สึกเศร้า หรือรู้สึกสิ้นหวังกับชีวิตก็มักจะหยิบมาอ่าน หนังสือของ “เฮมมิงเวย์” เป็นงานเขียนที่โดดเด่นตรงน้ำเสียง เนื้อเรื่องของเขาแทบไม่มีอะไรเลย เช่น ชายชราไปตกปลา หรือชายหญิงนั่งคุยกันที่ร้านเบียร์ เรียบง่ายจนแทบจับอะไรไม่ได้ แต่สิ่งที่ทำให้งานของ “เฮมมิงเวย์” มีเสน่ห์ ก็คือ “การใช้น้ำเสียงที่ไร้อารมณ์เล่าเรื่องที่เรียกร้องอารมณ์” เช่นเรื่องสงคราม เรื่องความเป็นความตายของชีวิต ฯลฯ

เวธัส โพธารามิก
เวธัส โพธารามิก

ถาม: อยากถามถึงกระบวนการทำงานเผื่อน้องๆ ที่สนใจเป็นนักแปล

ตอบ: กระบวนการทำงานก็ไม่มีอะไรมากครับ ตื่นขึ้นมานั่งหน้าคอมพิวเตอร์ พอเครียดมากๆ ก็เมาบ้าง ร้องไห้กับภรรยาบ้าง ผมเป็นคนที่จำเป็นต้องมีตารางและกำหนดเวลาที่ชัดเจนมากๆ ในการทำงาน พอรู้ว่าจะต้องแปลอะไร ผมจะต้องเอามาชำแหละก่อนเลย ว่าทั้งหมดมีกี่หน้า ทำได้วันละกี่หน้า สัปดาห์นึงจะทำกี่วัน และอู้ได้กี่วัน คำนวนออกมาจนเป็นทศนิยมเลย เช่น ถ้าหนังสือมี 400 หน้า ต้องการแปลให้เสร็จใน 120 วัน หนึ่งวันก็ต้องแปลให้ได้ 400/200 = 3.333 หน้า พูดง่ายๆ หน้าแปลได้วันละ 3 หน้าครึ่ง ก็จะเสร็จก่อนเวลาได้นิดหน่อย คือจะใช้เวลาราว 115 วัน นั่นเท่ากับมีเวลาอู้ได้ 5 วัน พอทำงานเสร็จในหนึ่งวัน ผมจะจดลงสมุดไว้เลยว่าวันนี้ทำได้แค่ไหน และยังเหลือเวลาอีกกี่วันถึงจะทำได้เสร็จ นั่นคือ ถ้าวันไหนทำได้มากกว่าสามหน้าครึ่ง ผมก็จะบวกเข้าไปในยอดรวม เพื่อคำนวนว่าเวลาอู้ของผมเพิ่มขึ้นหรือไม่ อะไรแบบนี้ครับ

ถาม: ตอนที่ทำงานร่วมกับบรรณาธิการมีข้อคิดอะไรดีๆ ฝากน้องๆ ที่ติดตาม SALIKA บ้าง

ตอบ: บรรณาธิการคนสำคัญคือภรรยาครับ ข้อดีของการมีภรรยาเป็นบรรณาธิการก็คือผมงอแงได้ ซบได้ แต่ถ้าจะถามถึงข้อคิดนี่คงไม่ค่อยมี เวลาตรวจงาน ผมจะใช้วิธีอ่านให้ภรรยาฟังที่ละบทครับ แล้วถามเขาว่ามีตรงไหนฟังยากเกินไปไหม ตรงไหนภาษาขาดเกินไหม อะไรแบบนี้ครับ