การแลกเปลี่ยนของขวัญอาจดูสิ้นเปลือง และทำไม่ได้สะดวกนักในช่วงการแพร่ระบาดของโควิด-19 แต่การวิจัยทางสังคมศาสตร์อธิบายคุณประโยชน์ที่น่าประหลาดใจของการให้ “ของขวัญ” ที่ทำให้เรายังคงอยากจะทำกิจกรรมนี้ต่อไป โดยเฉพาะในช่วงเทศกาลเฉลิมฉลองส่งท้ายปีเก่าต้อนรับปีใหม่แบบนี้
ไม่ว่าจะเป็นการกลัวการเดินทางไปยังห้างสรรพสินค้าที่แออัด ความท้าทายในการเลือกของขวัญที่ใช่สำหรับผู้รับ ความคับข้องใจจากการจัดส่งล่าช้าหากต้องสั่งซื้อจากแพลตฟอร์มออนไลน์ต่างๆ หรือกระเป๋าฉีกเพราะต้องจ่ายเงินจำนวนมาก เหล่านี้ทำให้การเลือกซื้อของขวัญเพื่อมอบหรือแลกเปลี่ยนกันในช่วงเทศกาลแห่งความสุขอาจเป็นเรื่องที่ทำให้เกิดความเครียดได้
ประเด็นของเทศกาลนี้คืออะไร? มันควรจะเป็นแค่เรื่องครอบครัว เพื่อนฝูง อาหารและเครื่องดื่มแค่นั้นไม่ใช่หรือ? และจะดีกว่าไหมถ้าทุกคนจะใช้จ่ายเงินของตัวเองในสิ่งที่รู้แน่ชัดว่าตัวเองต้องการอะไร
คำตอบที่วิทยาศาสตร์ช่วยขานไข มีมากกว่านั้น

ตำนานวงแหวนคูลาที่ปาปัวนิวกินี
ในระหว่างการลงพื้นที่ในปาปัวนิวกินี Bronisław Kasper Malinowski นักมานุษยวิทยาชาวโปแลนด์-อังกฤษ ที่ได้รับการขนานนามว่าเป็นบิดาแห่งมนุษยวิทยาสมัยใหม่ ได้บันทึกถึงประเพณีอันประณีตที่ชาว Massim ฝึกฝนและสืบสานกันมาจากรุ่นสู่รุ่น เขาพบว่าชุมชนเกาะเหล่านี้ยังคงรักษาระบบการแลกเปลี่ยนพิธีการที่ซับซ้อนเกี่ยวกับการมอบสร้อยคอเปลือกหอยและปลอกแขนเปลือกหอยให้เป็นของขวัญแก่กัน ของขวัญแต่ละชิ้นส่งผ่านระหว่างบุคคลก่อน จากนั้นจึงเดินทางระหว่างเกาะต่างๆ เชื่อมโยงกันเป็นกลม จึงเรียกขานพิธีกรรมนี้ว่า “วงแหวนคูลา” (Kula Ring) พร้อมกับตั้งคำถามว่า “ทำไมพวกเขาถึงยอมเสี่ยงชีวิตและแขนขาเพื่อเดินทางข้ามมหาสมุทรอันกว้างใหญ่ไพศาลที่เต็มไปด้วยอันตราย เพื่อมอบสิ่งที่ดูเหมือนเครื่องประดับไร้ค่า”

นับเป็นเวลาหลายศตวรรษแล้วที่ชาวเกาะของจังหวัด Milne Bay ได้เดินทางในระยะทางไกลและอันตราย เพื่อแลกเปลี่ยนพิธีกรรมกับชาวเกาะใกล้เคียง ภายใต้กฎที่กำหนดไว้อย่างเคร่งครัด นั่นคือสร้อยคอประดับด้วยเปลือกหอยสีแดงขนาดเล็ก (Soulava) จะแลกเปลี่ยนเป็นของขวัญทางทิศเหนือ (ในทิศทางตามเข็มนาฬิกา) และกำไล/ปลอกแขนเปลือกหอยสีขาว (Mwali) มีการมอบให้กันในทิศทางทวนเข็มนาฬิกา ซึ่งพิธีกรรมส่วนใหญ่จะมาพร้อมกับการแลกเปลี่ยนสินค้าจริง โดยผู้เข้าร่วมต้องแยกแยะระหว่างของขวัญกับการแลกเปลี่ยนสินค้าให้ชัดเจน โดยที่สร้อยคอและกำไลเปรียบเสมือนสิ่งศักดิ์สิทธิ์และต้องแลกกันใหม่อีกครั้งในภายหลัง ทำให้เกิดการหมุนเวียนอย่างต่อเนื่อง
สิ่งประดิษฐ์หรือเครื่องประดับที่อยู่ในสถานะของขวัญเหล่านี้ไม่มีประโยชน์ในทางปฏิบัติหรือมีมูลค่าใดๆ ทางการค้า อันที่จริง พวกมันถูกสั่งห้ามขายโดยเด็ดขาด และเนื่องจากเป็นวัตถุเคลื่อนที่ตลอดเวลา เจ้าของจึงไม่ค่อยได้สวมใส่ อย่างไรก็ตาม Massim ยอมที่เดินทางไกลฝ่าคลื่นลมและมรสุมอย่างบากบั่นเพื่อแลกเปลี่ยนมัน พวกเขาเสี่ยงชีวิตทุกวินาทีขณะที่ลอยละล่องไปในน่านน้ำที่มีคลื่นลมแรงและเต็มไปด้วยอันตรายของมหาสมุทรแปซิฟิกด้วยเรือแคนูที่โคลงเคลง

ดูเหมือนว่าจะเป็นการใช้เวลาและทรัพยากรอย่างไร้ประสิทธิภาพโดยสิ้นเชิง แต่นักมานุษยวิทยาตระหนักว่าแท้จริงแล้วนัยแห่งวงแหวนคูลาเป็นเครื่องมือในการปลูกฝังความสัมพันธ์ของมนุษย์ให้แน่นแฟ้น
อย่างไรก็ตาม ของขวัญเหล่านี้จริงๆ แล้วไม่ได้ให้กันฟรีๆ ดังที่ Marcel Mauss นักสังคมวิทยาและนักมานุษยวิทยาชาวฝรั่งเศสที่โด่งดังจากผลงานด้านการแลกเปลี่ยนทางสังคมและการให้ของขวัญ โดยหนังสือที่มีชื่อเสียงที่สุดของเขาคือ ‘The Gift’ (1925) กล่าวไว้ Mauss มีมุมมองที่น่าสนใจมากเกี่ยวกับของขวัญและการให้ของขวัญ ที่ทำให้เราประเมินธรรมเนียมการให้ของขวัญใหม่ทั้งหมด ข้อโต้แย้งหลักของเขาคือของขวัญไม่เคยฟรี ประวัติศาสตร์แสดงให้เห็นว่าของขวัญแทบไม่มีข้อยกเว้นทำให้เกิดการแลกเปลี่ยนซึ่งกันและกันหรืออย่างน้อยก็ความคาดหวังของสิ่งนั้น ดังนั้นคำถามการวิจัยพื้นฐานของเขาจึงกลายเป็นว่า “อำนาจอะไรอยู่ในวัตถุที่ได้รับซึ่งทำให้ผู้รับต้องจ่ายคืน”

นี่เป็นคำถามที่ซับซ้อนซึ่งมีคำตอบที่ซับซ้อนพอๆ กัน และจากคำกล่าวของ Mauss นั้น เกี่ยวข้องกับข้อเท็จจริงที่ว่าของขวัญหรือของกำนัลนั้นให้เกียรติทั้งผู้ให้และผู้รับ มันกลายเป็นสิ่งประดิษฐ์ทางจิตวิญญาณที่เกือบจะผูกติดกับผู้ให้อย่างไม่อาจเปลี่ยนแปลงได้ ตามคำพูดของ Mauss ที่ว่า “สิ่งของต่างๆ ไม่เคยแยกออกจากผู้คนที่แลกเปลี่ยนเลย”
เนื่องจากของกำนัลมีความเชื่อมโยงกับผู้ให้และผู้รับอย่างแนบแน่น การให้จึงหมายถึงสายสัมพันธ์ทางสังคมที่สำคัญ ซึ่งทำให้ผู้รับต้องตอบแทนด้วยของขวัญที่ตอบแทน การไม่ปฏิบัติตามข้อผูกมัดนี้ ส่งผลให้เกิดการสูญเสียเกียรติและสถานะ และในบางวัฒนธรรมอาจมีผลกระทบทางจิตวิญญาณที่เป็นอันตราย เช่น ในวัฒนธรรมโพลินีเซียน กล่าวกันว่าความล้มเหลวในการให้ของขวัญตอบแทน ส่งผลให้สูญเสียอำนาจทางจิตวิญญาณของตนเอง
ย้อนกลับมาที่วงแหวนคูลา พวกเขามาพร้อมกับความคาดหวังของการชำระหนี้ในอนาคต แต่โดยรวมแล้ว พวกเขาทำหน้าที่สร้างวัฏจักรความรับผิดชอบร่วมกัน ส่งผลให้เกิดเครือข่ายความสัมพันธ์ซึ่งกันและกันซึ่งครอบคลุมทั้งชุมชน
ผลของการให้
การแลกเปลี่ยนของขวัญที่คล้ายกันนี้มีอยู่ในสังคมทั่วโลก ในหลายพื้นที่ของเอเชีย การให้ของขวัญเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมองค์กร เช่นเดียวกับชาว Massim ของกำนัลที่เป็นสัญลักษณ์เหล่านั้นช่วยอำนวยความสะดวกและสร้างความสัมพันธ์ทางธุรกิจ
สำหรับในโลกตะวันตกส่วนใหญ่ บริบทที่คุ้นเคยมากที่สุดอย่างหนึ่งคือประเพณีการแลกเปลี่ยนของขวัญในเทศกาลวันหยุด และในวาระโอกาสพิเศษต่างๆ เช่น คริสต์มาส ฮานุกกะห์ (สัญลักษณ์ของการเฉลิมฉลองอิสรภาพ ความหวัง และการแสดงความเคารพของชาวยิวต่อพระผู้เป็นเจ้า รวมถึงวีรบุรุษของชนชาติอิสราเอลที่ล่วงลับ) และ Kwanzaa (เพื่อปลูกฝังความภาคภูมิใจในเชื้อชาติ และความสามัคคีในชุมชนผิวสี) ที่หลายคนทุ่มเทเวลา และเงินจำนวนมากในการซื้อของขวัญให้กับคนในครอบครัวและเพื่อนฝูง
เมื่อมองผ่านเลนส์ของตรรกะที่เย็นชา ธรรมเนียมปฏิบัตินี้ดูเหมือนจะสิ้นเปลือง ทุกคนต้องจ่ายเพื่อสิ่งของให้กับคนอื่น ของขวัญบางอย่างจบลงด้วยการไม่ได้ใช้หรือส่งคืน ถ้าไม่มีใครให้ของขวัญ ทุกคนอาจจะใช้เงินและเวลาตามความต้องการและความปรารถนาของตนเองได้ดีกว่า
อย่างไรก็ตาม Dimitris Xygalatas รองศาสตราจารย์ด้านมานุษยวิทยาและวิทยาศาสตร์จิตวิทยา มหาวิทยาลัยคอนเนตทิคัต ระบุว่าการวิจัยทางจิตวิทยาชี้ให้เห็นอีกทาง ซึ่งเป็นประโยชน์ที่น่าประหลาดใจของการให้ของขวัญ
จากการศึกษาพบว่าการใช้จ่ายเงินเพื่อผู้อื่นนั้นรู้สึกดีกว่าการใช้จ่ายเงินเพื่อตนเอง อันที่จริง นักประสาทวิทยาพบว่าการบริจาคทำให้วงจรการให้รางวัลของสมองสว่างขึ้นมากกว่าการรับของขวัญ ยิ่งกว่านั้น ความสุขในการให้ของขวัญนั้นคงอยู่นานกว่าความสุขชั่วขณะของการรับของขวัญนั้น
การแลกเปลี่ยนของขวัญจึงทำให้เราสามารถเกิดความรู้สึกทั้งสองแบบ นอกจากนี้ เนื่องจากครอบครัวและเพื่อนฝูงซึ่งสนิทชิดเชื้อกันเป็นอย่างดี ต่างรู้จักรสนิยม ความชอบ และความต้องการของกันและกัน จึงมีโอกาสที่คนส่วนใหญ่จะได้รับสิ่งที่พวกเขาต้องการตั้งแต่แรก พร้อมกับการทำให้ทุกคนใกล้ชิดกันมากขึ้นเมื่อมาพบปะสังสรรค์เพื่อแลกเปลี่ยนของขวัญกัน ซึ่งถือเป็นโบนัสเพิ่มเติม
สานสายใยแห่งการเชื่อมต่อและความผูกพัน
Xygalatas บอกว่า ลองนึกถึงงานวันเกิด งานแต่งงาน หรืองานขึ้นบ้านใหม่ แขกควรนำของขวัญที่มีมูลค่ามากมาด้วย ทั้งตัวแขกเองและเจ้าของงานมักจะจดจำหรือบันทึกมูลค่าของขวัญเหล่านั้น และคาดว่าผู้รับจะตอบแทนด้วยของขวัญที่มีมูลค่าใกล้เคียงกันเมื่อตัวเองมีโอกาสที่จะจัดงานมงคลอื่นใดในอนาคต
การแลกเปลี่ยนนี้ทำหน้าที่หลายอย่าง โดยมากเจ้าของงานมักได้การสนับสนุนด้านวัตถุ อาทิ ข้าวของเครื่องใช้ต่างๆ ซึ่งมักจะเป็นช่วงเวลาแห่งเปลี่ยนผ่านที่ท้าทาย เช่น การเริ่มต้นครอบครัวใหม่ และสำหรับผู้ให้ก็เหมือนการนำเงินไปลงทุนในกองทุนเมื่อถึงเวลาที่จะเป็นเจ้าของงานเองก็นำออกมาใช้
นอกจากนี้ ประโยชน์ของการให้ของขวัญที่สำคัญที่สุด คือช่วยสานสายใยแห่งความผูกผันระหว่างคนในครอบครัวและเพื่อนฝูงอันเป็นที่รักให้แน่นแฟ้นยิ่งขึ้น
แนวปฏิบัติที่คล้ายคลึงกันนี้ ยังขยายไปถึงแวดวงการเมืองด้วย เมื่อนักการทูตหรือผู้นำเดินทางไปเยือนต่างประเทศ เป็นเรื่องปกติที่จะแลกเปลี่ยนของขวัญกัน เช่น ผู้นำฝรั่งเศสมักจะมอบไวน์ ในขณะที่ผู้นำอิตาลีเป็นที่รู้จักกันที่จะมอบเนคไทแฟชั่นที่ทันสมัย
ของกำนัลทางการฑูตอื่นๆ อาจดูผิดแผกแตกต่างไปจากที่นิยม เช่น เมื่อ Richard Nixon ประธานาธิบดีสหรัฐอเมริกา เยือนจีนในปี 1972 ประธานเหมา เจ๋อตง ได้ส่งแพนด้ายักษ์ 2 ตัวชื่อ Ling-Ling และ Hsing-Hsing ไปยังสวนสัตว์แห่งชาติในกรุงวอชิงตัน ดี.ซี. และรัฐบาลสหรัฐฯ ตอบแทนโดยส่งวัวสองตัวไปยังประเทศจีน เป็นต้น
ทั้งนี้ Gift Exchange หรือ การแลกเปลี่ยนของขวัญในช่วงเทศกาลสำคัญต่างๆ เช่น เทศกาลคริสต์มาสต์และเฉลิมฉลองปีใหม่ กลายเป็นธรรมเนียมสำคัญแทบจะทั่วทุกมุมโลก เพื่อเป็นการแสดงเจตนาที่ต้องการจะสานความสัมพันธ์ต่อไปในอนาคตของทั้งสองฝ่าย สำหรับคนไทยนั้นอาจจะไม่มีธรรมเนียมปฏิบัติอย่างเป็นทางการ ที่พบเห็นได้บ่อยเป็นเพียงการจับฉลากของขวัญเพื่อความสนุกสนานมากกว่า
ที่มา :
- Science explains the surprising benefits of gift giving
- Marcel Mauss and the psychology of gift-giving














