เมื่อเอ่ยถึงเขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก หรือ อีอีซี เชื่อว่าหลายคนมักคิดถึงแต่ภาพการลงทุนในอุตสาหกรรมเป้าหมาย หรือ S Curve และมองว่าโครงการต่างๆ ที่ดำเนินการโดย สำนักงานคณะกรรมการนโยบายเขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก (สกพอ.) จะมุ่งเน้นไปในการส่งเสริมและสนับสนุนกลุ่มอุตสาหกรรมเป็นหลัก
อาจเป็นเพราะในช่วงแรกของการดำเนินงานเมื่อรัฐบาลมีนโยบายดำเนินการเขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก แผนงานต่างๆ ล้วนเทน้ำหนักไปในส่วนนั้น ไม่ว่าจะเป็นการประมูลก่อสร้างรถไฟความเร็วสูงเชื่อม 3 สนามบิน การพัฒนาสนามบินอู่ตะเภาและเมืองการบินตะวันออก การพัฒนาท่าเรืออุตสาหกรรมแหลมฉบัง-มาบตาพุด การพัฒนานิคมอุตสาหกรรม หรือการจัดสรรสิทธิประโยชน์สำหรับกลุ่มนักลงทุนต่างๆ ที่ต้องการเข้าไปลงทุนใน 12 กลุ่มอุตสาหกรรมเป้าหมาย
อย่างไรก็ตาม หนึ่งในโจทย์ที่ สกพอ.ต้องดำเนินงานควบคู่กับการส่งเสริมการลงทุนหรืออุตสาหกรรมต่างๆ ในพื้นที่อีอีซี คือ การพัฒนาชุมชน 3 จังหวัดในพื้นที่อีอีซี (ระยอง-ชลบุรี-ฉะเชิงเทรา) ให้มีวิถีชีวิตที่มั่นคงและมีเสถียรภาพ ลดความเหลื่อมล้ำ ลดการว่างงาน แวดล้อมด้วยสุขอนามัยที่ดี หนึ่งในนั้นคือ “โครงการบัณฑิตอาสาต้นแบบ” ซึ่งเริ่มดำเนินการมาตั้งแต่เดือนตุลาคม ปี 2563
โครงการบัณฑิตอาสาต้นแบบ เป็นการทำงานร่วมกันระหว่าง สกพอ. กรมการพัฒนาชุมชน และ มหาวิทยาลัยบูรพา ด้วยการส่งบัณฑิตจบใหม่ที่ยังว่างงานและเป็นคนท้องถิ่น ลงพื้นที่รับฟังปัญหาเพื่อทำงานใกล้ชิดกับชุมชน แล้วนำปัญหาของชุมชนมาสะท้อนกับ สกพอ. ให้ดำเนินการแก้ไขอย่างจริงจังและเป็นระบบ ตรงกับความต้องการของชุมชน เท่ากับว่าโครงการนี้สร้างประโยชน์สองต่อ คือ ลดปัญหาการว่างงานของบัณฑิตจบใหม่ และ การแก้ปัญหาที่ตรงกับความต้องการของชุมชนอย่างแท้จริง
การลงพื้นที่ของบัณฑิตอาสาในพื้นที่ 3 จังหวัดอีอีซี ได้มีส่วนร่วมนำความรู้และทักษะต่างๆ มาพัฒนาชุมชนท้องถิ่นของตนเอง ตามหลักคิด “คนพื้นที่ ดูแลพื้นที่ สร้างประโยชน์ให้พื้นที่” โดยทำหน้าที่สำรวจข้อมูลเชิงลึกในทุกมิติในระดับอำเภอและชุมชนที่สำคัญถึงผลกระทบจากการพัฒนา อีอีซี ทั้งด้านคุณภาพชีวิต สังคมและการเฝ้าระวังสิ่งแวดล้อม เพื่อนำข้อมูลกลับมาวางแผน แก้ไขปัญหา หรือพัฒนาให้ตรงตามความต้องการและบริบทของชุมชน พร้อมทั้งสร้างเครือข่ายพันธมิตรในการขับเคลื่อนการพัฒนาพื้นที่อีอีซีในระดับชุมชนไปด้วยกัน ด้วยการสนับสนุนของเจ้าหน้าที่กรมการพัฒนาชุมชน ช่วยเป็นพี่เลี้ยงให้บัณฑิตอาสาต้นแบบทำงานได้อย่างราบรื่น มีผลงานเป็นที่ประจักษ์
สำหรับรูปแบบของ “ภาคีร่วมดำเนินโครงการ” ภายใต้บันทึกข้อตกลงความร่วมมือ (MOU) ระหว่าง สำนักงานคณะกรรมการนโยบายเขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก (สกพอ.) กรมพัฒนาชุมชน (พช.) และ มหาวิทยาลัยบูรพา เมื่อวันที่ 22 กันยายน 2563 ได้จัดสรรหน้าที่ความรับผิดชอบ คือ สกพอ. เป็นหน่วยงานหลักในการดำเนินการ พช. มีหน้าที่ส่งเสริมกระบวนการเรียนรู้และการมีส่วนร่วมของประชาชน ส่งเสริมพัฒนาเศรษฐกิจชุมชนฐานรากให้มีความมั่นคงและมีเสถียรภาพ โดยสนับสนุนให้ใช้ประโยชน์จากข้อมูลสารสนเทศ ศึกษา วิเคราะห์ วิจัย จัดทำยุทธศาสตร์ชุมชน ตลอดจนการฝึกอบรมและพัฒนาบุคลากรที่เกี่ยวข้องในการพัฒนาชุมชน เพื่อให้เป็นชุมชนเข้มแข็งอย่างยั่งยืน และ มหาวิทยาลัยบูรพา โดย คณะรัฐศาสตร์และนิติศาสตร์ มีบทบาทในการพัฒนาองค์ความรู้ เพื่อรองรับการพัฒนา
อีอีซี การพัฒนาทรัพยากรมนุษย์แก่บัณฑิตอาสาต้นแบบ จัดทำระบบจัดเก็บข้อมูลและติดตามประเมินผล ตลอดจนถึงติดตามประเมินผลการดำเนินว่าบรรลุผลตามเป้ายหมายหรือไม่
ขณะที่การคัดเลือกบัณฑิตอาสาต้นแบบ ต้องเป็นบัณฑิตระดับปริญญาตรี สำเร็จการศึกษาไม่เกิน 3 ที่ยังว่างงาน เพื่อไปปฏิบัติงานในพื้นที่ใน 30 อำเภอ ใน 3 จังหวัดอีอีซี ซึ่งก่อนจะลงพื้นที่ต้องเข้ารับการฝึกอบรมเป็นระยะเวลา 10 วัน ประกอบด้วย ภาคทฤษฎี 7 วัน ภาคปฏิบัติ 3 วัน โดยวิทยาลัยการพัฒนาชุมชน กรมการพัฒนาชุมชน กระทรวงมหาดไทย ใช้หลักสูตรที่พัฒนาร่วมกันของ 3 หน่วยงานภาคีให้บัณฑิตอาสาต้นแบบรู้บทบาท รู้งาน รู้จักหน้าที่ มีความพร้อมทั้งทักษะ ความรู้และการทำงานร่วมกับชุมชนก่อนลงปฏิบัติงานจริงในพื้นที่ มีการเรียนรู้ประสบการณ์จากวิทยากรผู้ถ่ายทอดในหลักสูตรในหลายๆ มิติ อาทิ ความรู้เกี่ยวกับการพัฒนาเขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออกในเชิงลึก ความรู้เกี่ยวกับการพัฒนาชุมชน การมีส่วนร่วมกับชุมชนและท้องถิ่น การพัฒนาอาชีพและกลุ่มอาชีพ การจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมในระดับพื้นที่ การพัฒนาทักษะการพูดต่อสาธารณชน การสร้างเครื่องมือในการปฏิบัติงาน และ ความรู้ด้าน Big Data/ Data Analytics เป็นต้น
เมื่อจบภาคทฤษฎี ในภาคปฏิบัติจะส่งบัณฑิตอาสาต้นแบบลงพื้นที่ไปศึกษาเรียนรู้ชุมชนและศึกษาดูงาน แลกเปลี่ยนประสบการณ์ของผู้นำท้องถิ่นในการพัฒนาชุมชน เรียนรู้การมีส่วนร่วมระหว่าง อีอีซี กับ ชุมชน นอกจากนี้ ยังมีการต่อยอดองค์ความรู้ให้กับบัณฑิตอาสาต้นแบบ ด้วยการกำหนดหลักสูตรและการจัดอบรมแบบเข้มข้น (Intensive Course) เพื่อให้เกิดการ Reskill การสร้างทักษะใหม่ที่จำเป็นในการทำงาน ให้สอดคล้องกับความต้องการ และ Upskill การพัฒนายกระดับทักษะเดิมให้ดีขึ้น เพื่อรองรับการเติบโตในอนาคตในการให้ความรู้ที่สำคัญ ส่งผลให้เกิดการพัฒนาทรัพยากรบุคคลในการพัฒนาชุมชน โดยบุคลากรเหล่านี้ จะเป็นผู้นำชุมชนที่สามารถใช้องค์ความรู้ทางวิชาการที่ได้ศึกษามาประสานเข้ากับภาคปฏิบัติที่เกิดขึ้นจริง ด้วยการทำวิจัยปฏิบัติการเชิงพื้นที่ เพื่อแก้ไขปัญหาทางสังคมเชิงพื้นที่อย่างตรงจุด อันนำไปสู่การตอบสนองความต้องการของชุมชนจากฐานราก
บัณฑิตอาสาต้นแบบ มีระยะเวลาการทำงาน 1 ปี โดยมีบทบาทหน้าที่หลักๆ คือ สำรวจผลกระทบจากการพัฒนาอีอีซี การพัฒนาพื้นที่และชุมชน ศึกษาข้อมูลความต้องการของชุมชน สร้างเครือข่ายพันธมิตรในการพัฒนาพื้นที่อีอีซีในระดับชุมชน จัดเวทีเสวนาชุมชน และนำข้อมูลที่ได้จากการสำรวจความเห็น ความต้องการ ข้อเสนอแนะและปัญหาของประชาชนในพื้นที่อีอีซี จัดทำข้อเสนอโครงการและนำข้อมูลส่งให้กับ สกพอ. มาวางแผน แก้ไขปัญหา หรือพัฒนาให้ตรงกับความต้องการและบริบทของชุมชน นำไปสู่การพัฒนาพื้นที่และชุมชนอย่างยั่งยืน พร้อมทั้งสร้างเครือข่ายพันธมิตรในการขับเคลื่อนการพัฒนาพื้นที่อีอีซีต่อไป















