เมื่อส่องดูความเคลื่อนไหวในการพัฒนาพื้นที่เขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออกหรือ อีอีซี วันนี้ ที่เป็นอภิมหาโครงการมุ่งสานต่อปรับตัวพัฒนาอุตสาหกรรมของประเทศจากยุคอิสเทิร์นซีบอร์ด เพื่อต่อยอดสร้างความก้าวหน้าเชื่อมโลกใบใหม่ทุกวันนี้ มีข้อควรพิจารณาหลายประการ โดยเฉพาะประเด็นความเคลื่อนไหวที่เกี่ยวข้องกับผู้คน-สังคมท้องถิ่นในพื้นที่ระยอง ชลบุรี ฉะเชิงเทรา
ถ้าย้อนดูการพัฒนาเปลี่ยนแปลงของสังคมท้องถิ่น 3 จังหวัดนี้ จะพบว่ามีการศึกษามาตั้งแต่ปี 2516 ในแผนการพัฒนาประเทศ-มุ่งเปลี่ยนภาคเกษตรกรรมสู่ภาคอุตสาหกรรม มีงานวิจัยของสถาบันวิจัยสังคม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ที่ศึกษาสภาพเศรษฐกิจสังคม 3 จังหวัดและภาคตะวันออกช่วงปี 2519 ถึง 2521 ก่อนที่สังคมตะวันออกซึ่งเคยเป็นเมืองประมง-เกษตร-ท่องเที่ยว ที่ช่วงนั้นขยายสู่เกษตรกรรมพืชเชิงเดี่ยว ก่อนถูกปรับเข้าสู่การพัฒนาอุตสาหกรรมตามแผนการของรัฐฯ-เริ่มขึ้นตั้งแต่ปี 2524
การเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจสังคมช่วงนั้น สร้างผลกระทบทางสังคม-เศรษฐกิจ-ทรัพยากรท้องถิ่นขึ้นอย่างไม่เคยมีมาก่อน เศรษฐกิจ-สังคมท้องถิ่นถูกเบียดขับกลายเป็นสังคมชายขอบไปโดยปริยาย ฐานทรัพยากรที่หล่อเลี้ยงคนกลุ่มเล็กกลุ่มน้อย-เกษตรรายย่อย-ประมงเรือเล็กในพื้นที่ ถูกเบียดขับปิดกั้นจากแหล่งทำมาหากินเดิม มีโรงงานอุตสาหกรรม-การปรับโครงสร้างพื้นฐานเข้ามาแทนที่ มีการขยายถนน-สร้างท่าเรือน้ำลึก มีโรงงาน ศูนย์ธุรกิจการค้า ฯ ผุดขึ้นทั่ว ชุมชนหมู่บ้านหลายแห่งขยายตัวเป็นเมืองเล็ก-ใหญ่ อุตสาหกรรมพลังงาน ก๊าซ ปิโตรเคมี โรงงานหลากประเภท เกิดขึ้นตลอดแนวชายฝั่ง!

ความเคลื่อนไหวในยุคนั้นก่อปัญหา-ความขัดแย้งขึ้นมากมาย กระจายลุกลามข้ามหมู่บ้าน-ตำบล-จังหวัด จนรับรู้ทั่วทั้งประเทศ! ความขัดแย้งตั้งแต่ปีที่เตรียมการสร้างอีสเทิร์นซีบอร์ดปรากฏขึ้นต่อเนื่อง ปี 2512 ก็เกิดกรณีการเวนคืนที่ดินโครงการสร้างอ่างเก็บน้ำมาบประชัน ปี 2527 มีการเผชิญหน้ากันของเจ้าหน้าที่รัฐฯกับเกษตรกรกรณีปัญหามลภาวะจากการทำเกษตรเชิงเดี่ยว ปี 2530 หมู่บ้านประมงแหลมฉบังดื้อแพ่งจากการที่ถูกการท่าเรือไล่ที่ ปี 2532 เกิดความขัดแย้งมีการจับกุมผู้บุกรุกพื้นที่ในเขตแควระบบสียัต ปี 2534 นิคมอุตสาหกรรมมีน้ำไม่พอใช้ ปี 2535 เกิดความขัดแย้งกรณีระเบิดหินอุตสาหกรรมโม่หินบนเกาะสีชัง-และการรุกที่สาธารณะ ปี 2537 และ 2538 เกิดหลายกรณีตั้งแต่ประเด็น น้ำมันรั่วลงทะเลบริเวณชายหาดระยอง ผู้คนต่อต้านที่ตั้งโรงงานกากอุตสาหกรรมและที่ฝังกลบ หาดพัทยาน้ำเน่าเกินขีดความสามารถในการบำบัด มลพิษจากนิคมอุตสาหกรรมมาบตาพุดสร้างผลกระทบชุมชน ฯ ปี 2540 และมีการต่อต้านแนวคิดถมทะเลเป็นวงกว้าง ฯลฯ กรณีความขัดแย้งที่ยกมานี้ ยังมีเกิดขึ้นในท้องถิ่นมีอีกมาก ล้วนเกิดจากการขาดการบริหารจัดการที่ดีพอ-ขาดการสร้างการมีส่วนร่วม-ขาดการสร้างความเข้าใจ-จนถึงการขัดแย้งกันของการลงทุนในพื้นที่ ฯลฯ

โดยสรุป-ปัญหาที่เกิดขึ้นเหล่านี้ เกิดจากวิธีคิด-แนวปฏิบัติที่มีการดำเนินโครงการโดยมองไม่เห็นการมีส่วนร่วมของชุมชน ดูถูกดูแคลนคนในท้องถิ่น-สังคมท้องถิ่น มองว่าตัวเองเหนือกว่า! เป็นลักษณะการทำงานแบบสั่งการ-จากบนลงล่างตามแบบอำนาจราชการ ไม่เปิดพื้นที่การมีส่วนร่วม ทั้งที่ผู้คน-ชุมชนและท้องถิ่นเป็นพื้นแผ่นดินแห่งชีวิตที่เขาเกิดและต้องอยู่ที่นั่นตลอดไปจนตาย!
ความขัดแย้งที่เกิดขึ้นเกิดจากการทำงานที่มองไม่เห็นหัวชุมชน-เอาตัวเองเป็นศูนย์กลาง ยึดประโยชน์-ผลงานเป็นที่ตั้ง มุ่งยัดเยียดโครงการที่ทึกทักเข้าใจเองว่าดีกว่า-เหนือกว่าคนท้องถิ่น ฯลฯ การทำงานเยี่ยงนี้ ล้วนจุดชนวนความขัดแย้งและสร้างความรุนแรงอย่างปฏิเสธไม่ได้ กรณีโครงการอุตสาหกรรมที่มาบตาพุด ที่กลายเป็นความขัดแย้งจากการนำโครงการพัฒนาขนาดใหญ่ยัดลงไปในพื้นที่อย่างขาดการจัดการที่ดี ทำให้ความขัดแย้งนั้นกลายเป็นมหากาพย์-ตำนานที่ฝังอยู่ในความทรงจำของผู้คนนานหลายทศวรรษ! ส่งผลให้สังคมขาดความเชื่อถือไว้วางใจรัฐฯ การดำเนินโครงการพัฒนาขนาดใหญ่ของรัฐจึงมักถูกต่อต้านจากท้องถิ่นตลอดมา อาทิ อภิมหาโครงการบ่อบำบัดน้ำเสียที่สมุทรปราการ ที่ถูกต่อต้านจนต้องปิดโครงการไป-รัฐฯสูญเปล่านับหมื่นล้าน หรือการที่ผู้คนภาคใต้ที่ต่อต้านทุกโครงการของรัฐฯมาจนวันนี้ ล้วนเป็นผลจากการไม่เคารพรับฟัง-ไม่เปิดพื้นที่สร้างความเข้าใจ-การมีส่วนร่วม!
ถ้าหันดูประเทศที่ก้าวหน้าอย่างเยอรมันหรือญี่ปุ่น ที่ดำเนินโครงการขนาดใหญ่บนฐานการมีส่วนร่วมจนประสบความสำเร็จ เช่นการพัฒนาปรับกรุงเบอร์ลินยุคใหม่ ที่มีการใช้ “เบอร์ลิน โปรแกรม” สร้างความเข้าใจ-การมีส่วนร่วม-สร้างฉันทามติจากท้องถิ่น จนผู้คนท้องถิ่นทุกภาคส่วนเข้าร่วมกับรัฐบาล-สนับสนุนการเปลี่ยนแปลง เป็นตัวอย่างของการทำงานที่เคารพท้องถิ่นได้อย่างดี หรือกรณีญี่ปุ่นที่มีการดำเนินโครงการมินาโตะ มิราอิ เปลี่ยนเมืองหลับใหลอย่างโยโกฮาม่า ที่เคยเป็นเหมือนเมืองร้างมานับจากสงครามโลกครั้งที่ 2 ตั้งแต่ปี 2497 ไม่มีเศรษฐกิจของตัวเอง-ต้องพึ่งเศรษฐกิจจากโตเกียว โดยหลังจากที่ผู้นำ-ผู้บริหารท้องถิ่นจับมือทำโครงการมินาโตะ มิราอิ มุ่งสร้างความเข้าใจกับสังคมชุมชนท้องถิ่น จนเข้าใจร่วมกันและเริ่มปั้นสร้างเศรษฐกิจโยโกฮามาขึ้น จัดวางพื้นที่ใหม่ในแบบมีส่วนร่วม-ซึ่งใช้เวลากว่า 10 ปี เริ่มสร้างแลนด์มาร์คตั้งแต่ปี 2536 และขยายตัวไปต่อเนื่องไปปรับสร้างพื้นที่เขตโกดังสินค้าแดงยุคก่อนสงคราม-ปรับเป็นพื้นที่การค้าใหม่ในปี 2542 เปิดให้มีการท่องเที่ยว จนเมื่อปี 2549 เน้นการพัฒนาสิ่งแวดล้อมสร้างโครงการที่อยู่อาศัยแบบ กรีนโยโกฮาม่า ปัจจุบันโยโกฮามากลายเป็นเมืองท่องเที่ยวสำคัญรับนักท่องเที่ยวปีละ 90 ล้านคน มีผู้อยู่อาศัยในปัจจุบันราว 4 ล้านคน นี่คือการพัฒนาที่ยั่งยืนสำเร็จจากการเคารพคนท้องถิ่น

ต้องปรับมุมมองใหม่ว่า คนท้องถิ่นมีศักยภาพไม่แพ้คนนอกท้องถิ่นและคนที่ทำงาน! ผู้คนสามารถสร้างความเจริญบนความรู้สึกเป็นเจ้าของที่มีส่วนร่วมอย่างจริงจัง ไม่มีใครต้องการทุนที่มุ่งกอบโกยใช้ช่องว่างของการลงทุนโดยไม่เห็นหัวคนในท้องถิ่นแน่ เชื่อเหอะ!!!

เรื่อง : Apichartology
การพัฒนาในอีอีซี ที่ไม่ทิ้งการพัฒนาท้องถิ่น
ผ่าแนวคิด! สร้าง “แสมสาร” สู่เมืองฉลาดและแม่นยำด้วยนวัตกรรมภูมิปัญญาท้องถิ่น ต้นแบบของประเทศไทย
“บัณฑิตอาสาต้นแบบ” โซ่ข้อกลางพัฒนาท้องถิ่น เมล็ดพันธุ์ที่กำลังเบ่งบานในอีอีซี














