การให้ความรู้ เรื่องการป้องกันภัยพิบัติ การเอาตัวรอด ในสถานการณ์พิบัติภัยที่เกิดจากธรรมชาติ และ/หรือ จากการกระทำของมนุษย์เอง ถูกตั้งคำถามขึ้นมาอีกครั้งหลังจากเกิดเพลิงไหม้สถานบันเทิงเมาท์เทน บี จ.ชลบุรี ที่มีการเผยแพร่คลิปวิดีโอบน ‘โซเชียลมีเดีย’ อย่างกว้างขวาง แสดงให้เห็นว่ามีผู้คนยืนดูผู้ที่วิ่งออกจากสถานที่เกิดเหตุในลักษณะที่ถูกไฟคลอกร่างกาย โดยไม่มีใครสามารถเข้าไปให้ความช่วยเหลือได้
รวมทั้งกรณีของเพื่อนผู้ถูกกราดยิงในจังหวัดยะลา ตะโกนถามหาหมายเลขโทรศัพท์ เพื่อจะแจ้งเหตุร้ายต่อเจ้าหน้าที่ ทั้งๆ ที่ 191 เป็นหมายเลขโทรศัพท์ที่ใช้แจ้งเหตุร้ายได้ทั่วประเทศ นอกจากนี้ยังมีรายงานข่าวจากต่างประเทศที่ระบุว่า แม่ชาวอเมริกันสอนและฝึกซ้อมลูกน้อยให้เอาตัวรอด หากเกิดการกราดยิงในโรงเรียนนั้น นอกจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องที่จะต้องให้ความรู้กับประชาชนแล้ว สื่อมวลชนก็ถูกคาดหวังจากส่วนงานที่เกี่ยวข้องในการให้ความรู้ การเตือนภัย และการเอาตัวรอดในสถานการณ์พิบัติภัยต่างๆ ที่เกิดขึ้นในบ้านเราด้วย
ผู้เชี่ยวชาญชี้ว่าพิบัติภัยในประเทศ ทั้งจากธรรมชาติและมนุษย์ รุนแรงมากขึ้น จึงแนะนำคนไทยจดจำ-เก็บเบอร์โทรศัพท์ฉุกเฉินแบบพร้อมใช้ รวมทั้งเตรียม ‘กระเป๋ายังชีพ’ มาตรฐานสำหรับ 72 ชั่วโมงแรก ไว้รับมืออุบัติภัย แต่ที่ผ่านมาข่าวสารเหล่านี้ออกสู่สังคมน้อยไป ขณะที่ผู้ผลิตสื่อยอมรับ เรตติ้ง-รายได้-คนดู ส่งผล Content กลุ่มนี้ไปไม่รอด
เมื่อวันเสาร์ที่ 20 สิงหาคม 2565 รายการวิทยุ “รู้ทันสื่อกับสภาการสื่อมวลชนแห่งชาติ” ออกอากาศทางคลื่น FM 100.5 อสมท. พูดคุยเรื่อง “สื่อเพื่อส่งสารให้คนไทยป้องกัน-เอาตัวรอดจากพิบัติภัย” ดำเนินรายการโดย นายณรงค สุทธิรักษ์ และ นายวิชัย วรธานีวงศ์ โดยมีผู้ร่วมสนทนาได้แก่ นายเลอพงศ์ สวนสังข์ ผู้อำนวยการส่วนปฏิบัติการพิเศษค้นหาและกู้ภัย กรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย กระทรวงมหาดไทย นายณัฐพงศ์ สุวรรณรัตน์ Executive Producer รายการคนหลังข่าว TNN 16 และ รศ.สุรสิทธิ์ วิทยารัฐ อาจารย์ประจำวิทยาลัยนิเทศศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา อนุกรรมการด้านเนื้อหารายการ การส่งเสริมการกำกับดูแลกันเองและการพัฒนาองค์กรในวิชาชีพในกิจการกระจายเสียงและกิจการโทรทัศน์ (กสทช.)

นายเลอพงศ์ ฉายภาพให้เห็นถึงสถานการณ์ภัยพิบัติที่เกิดจากธรรมชาติและมนุษย์ว่า ปัจจุบันสถานการณ์สาธารณภัยในประเทศไทย ทวีความรุนแรงมากยิ่งขึ้น โดยเฉพาะภัยต่างๆ ที่เกิดขึ้น มีรูปแบบแปลกใหม่ รวมถึงสาธารณภัยที่เกิดจากธรรมชาติได้ทวีและรุนแรงขึ้น ทางกรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย (ปภ.) แบ่งเป็น 2 ประเภท คือ 1) ภัยที่เกิดจากธรรมชาติ และ 2) ภัยที่เกิดจากการกระทำของมนุษย์ รวม 18 สาธารณภัยซึ่งในประเทศไทยจะเกิดภัยทั้ง 2 รูปแบบ อย่างไรก็ตามภัยที่เกิดจากการกระทำของมนุษย์ พอที่จะป้องกัน ระงับยับยั้งไม่ให้เกิดได้ ถ้าเรามีความตระหนักใส่ใจ มีการป้องกัน จะลดผลกระทบได้ ซึ่ง ปภ.ได้เตรียมความพร้อม รับมือสาธารณภัยต่างๆ โดยดำเนินการตั้งแต่ ก่อนเกิดภัย ด้วยการออกมาตรการต่างๆ ออกนโยบาย ทำแผนป้องกันและบรรเทาสาธารณภัยแห่งชาติ รวมถึงให้ความรู้กับประชาชน และเครือข่ายต่างๆ ที่ปฏิบัติงานด้านสาธารณภัย เพื่อเตรียมพร้อมรับมือ กรณีที่เกิดเหตุไม่ว่าจากการกระทำของมนุษย์ หรือจากธรรมชาติ
3 วิธีเอาตัวรอดจากสาธารณภัย
สิ่งสำคัญในการเอาตัวรอดจากสาธารณภัยต่างๆ มี 3 ประเด็นหลัก คือ
1. การตระหนักรู้ เป็นสิ่งสำคัญที่สื่อต่างๆ ในปัจจุบัน ปภ.และหน่วยงานอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องได้เผยแพร่ข้อมูลข่าวสาร ผ่านช่องทางโซเชียล รวมทั้งมีหนังสือให้ค้นคว้าได้ รวมถึงจัดทำโครงการให้ความรู้กับประชาชน นักเรียน นิสิต นักศึกษา ในเรื่องเหล่านี้
2. รู้แล้วต้องให้ความใส่ใจ ให้ความสำคัญ ปัจจุบันกระทรวงศึกษาธิการ ก็ให้ความรู้นักเรียนด้วย มีภาคบังคับให้เรียนให้รู้ หากเรียนแล้วไม่สนใจ ใส่ใจก็จะทำให้สิ่งที่เรารู้สูญหายไป ซึ่งในต่างประเทศ ตั้งแต่ระดับเด็กประถม มัธยม ก็จะมีความรู้ในสิ่งเหล่านี้เช่นกัน
3. การปฏิบัติตามคำสั่ง อย่างประเด็นสำคัญ ทางหนีไฟ สำหรับอพยพ ถ้ามีคำสั่งคำเตือนต่าง ๆ เช่นมีข้อห้ามสูบบุหรี่ ก็ให้ทำตามกฎระเบียบ กฎหมาย จะลดผลกระทบได้
แนะประชาชนเตรียมความพร้อม
ผอ.ส่วนปฏิบัติการพิเศษค้นหาและกู้ภัย ปภ.ยังสะท้อนปัญหาด้วยว่า จะมีการให้ความรู้ของฝ่ายราชการ และมีการสอนในระบบการศึกษา แต่ประเทศไทยไม่ค่อยเกิดภัยใหญ่ๆ อย่าง แผ่นดินไหว วาตภัย ประชาชนจึงไม่ได้สนใจการป้องกันและการเอาตัวรอด
ส่วนข้อแนะนำสำหรับประชาชน หากเกิดเหตุการณ์ จะป้องกันตัวเองและจะเอาตัวรอดได้อย่างไร ผอ.เลอพงศ์ ระบุว่า สิ่งที่สำคัญในการป้องกันคือการเตรียมความพร้อม ต้องมีแผนในการปฏิบัติ คนไทยอาจจะเห็นว่าประเทศเราไม่เหมือนญี่ปุ่น ฟิลิปปินส์ อเมริกา ที่มีสาธารณภัย แต่เราจะคิดแบบนั้นไม่ได้ ต้องคิดว่าวันนี้สาธารณภัยทวีความรุนแรง และประเทศไทยก็เป็นประเทศหนึ่งที่ได้รับผลกระทบ โดยเฉพาะที่เกิดจากธรรมชาติ ทั้งน้ำท่วม พายุ หรือแผ่นดินไหวก็เริ่มมีการขยับตัวของเปลือกโลกใกล้ๆ ประเทศเรา ซึ่ง 1 เดือนที่ผ่านมา มีหลายครั้งที่เกิดขึ้นในประเทศเรา ฉะนั้นสิ่งเหล่านี้ ถ้าเรามีความตระหนัก ใส่ใจ เตรียมความพร้อม เราต้องมีการวางแผนก่อนเกิดภัย
ในต่างประเทศ ประชาชนจะมี Survival Bag หรือ ‘กระเป๋ายังชีพ’ แทบทุกบ้าน และมีขายในซูเปอร์มาร์เก็ต ในร้านสะดวกซื้อ ซึ่งโดยหลักแล้วพื้นฐาน 72 ชั่วโมง เป็นสิ่งที่สำคัญ กรณีถ้าเกิดสาธารณภัยต่างๆ ยกตัวอย่างน้ำท่วมที่เกิดขึ้น เราจะรอความช่วยเหลือจากภาครัฐ ซึ่งมันเกิด Disaster ขนาดใหญ่
แม้ภาครัฐจะช่วยเต็มที่อยู่แล้ว แต่ความช่วยเหลือแบบทั่วถึง 100% เป็นไปไม่ได้ เมื่อเทียบกับจำนวนผู้ช่วยกับผู้รอรับความช่วยเหลือ ฉะนั้นถ้าเราตระหนัก และเตรียมความพร้อมสำหรับ 72 ชั่วโมงแรก ประชาชนก็จะสามารถดำรงชีพได้ด้วยตัวเองเพื่อรอรับความช่วยเหลือกรณีที่เกิดสาธารณภัย ก็จะสามารถเอาตัวรอดได้ ซึ่ง Survival Bag ประชาชนสามารถทำเองได้ เช่น อาหารที่พร้อมฉีกซองรับประทาน น้ำดื่ม เอกสารสำคัญ ไฟฉาย รวมทั้งอุปกรณ์ยังชีพเบื้องต้น ซึ่งหากเกิดเหตุเราก็สามารถคว้ากระเป๋าใบนี้ คนในครอบครัวเราสามารถเอาชีวิตรอดได้ อย่างน้อย 72 ชั่วโมง เป็นพื้นฐาน
หรือกรณีเกิดเหตุเพลิงไหม้ อาคารสูง คอนโดมิเนียมนั้น การฝึกซ้อมแผน ที่นอกจากจะต้องทำเป็นประจำทุกปีแล้ว ตัวเราเองอาจจะต้องซ้อมเองด้วยว่า หากเกิดเหตุจะอพยพ หรือหนีอย่างไร นี่คือในส่วนของการเตรียมความพร้อม ที่ต้องตระหนัก ที่อยากเน้นย้ำถึงการใส่ใจให้ความสำคัญ
ยกตัวอย่างเช่น ความสูญเสียในเหตุการณ์ 9/11 ตึกเวิล์ดเทรดฯ สหรัฐอเมริกานั้น ก่อนที่จะเกิดเหตุการณ์ มีการซ้อมอพยพหนีไฟในตึกหลายครั้งมาก ในทางกลับกัน ถ้าเหตุการณ์ในครั้งนั้น เกิดก่อนที่จะมีการซักซ้อมหนีไฟ จำนวนผู้เสียชีวิตจะมากกว่าที่เห็น นี่จึงเป็นตัวอย่างให้เห็นว่า ถ้าทุกคนตระหนักรู้ ใส่ใจซ้อมแผนให้มีความตั้งใจจริง ถ้าเกิดเหตุจะลดผลกระทบได้มาก
ผอ.เลอพงศ์ ยังฝากถึงประชาชนด้วยว่า นอกจากการตระหนักรู้ ก็จะต้องมีความกลัวด้วย เมื่อเข้าไปในพื้นที่ต่างๆ ที่เราไม่คุ้นเคย ให้คิดเสมือนว่า หากเกิดเหตุอะไรขึ้น อย่างเช่น ไปห้างสรรพสินค้าต้องคิดไว้ในใจว่า ถ้าเกิดเหตุไฟไหม้เราจะหนีอย่างไร ช่องทางหนีไฟต่างๆ ในอาคารสูง ในห้าง ในโรงหนัง ให้สังเกตทาง ไฟป้ายเตือน ขณะเดียวกัน เจ้าของสถานที่ต่างๆ ก็ต้องมีแผนสำรอง การอพยพประชาชน การระงับเหตุเบื้องต้นอย่างไร
การบันทึกหมายเลขโทรศัพท์แจ้งเหตุ สายด่วนฉุกเฉินต่างๆ เอาไว้ในมือถือเป็นสิ่งจำเป็น เพราะเมื่อเวลาเกิดเหตุ หากทำอะไรไม่ถูก อย่างน้อยก็โทรแจ้งได้ “ผมไม่สอนให้จำ แต่ทุกคนต้องบันทึกเบอร์ต่างๆ เหล่านี้ไว้ในโทรศัพท์ ถ้าเกิดเหตุขึ้นมา โดยสัญชาตญาณมนุษย์ อาจจะตกใจแล้วลืม ทำอะไรไม่ได้ จำอะไรไม่ได้ อย่างน้อยโทรศัพท์ทุกคนมี กดเบอร์ฉุกเฉิน เพื่อแจ้งเหตุขอความช่วยเหลือต่างๆ ได้” ผอ.ส่วนปฏิบัติการพิเศษค้นหาและกู้ภัย ปภ.ระบุ

สื่อหลักควรให้ความรู้เรื่องภัยพิบัติมากขึ้น
ขณะที่สื่อมืออาชีพด้านรายการ อย่าง นายณัฐพงศ์ สุวรรณรัตน์ ผู้ซึ่งได้รับรางวัลนาฏราช จากสกู๊ปข่าว ‘เหตุระเบิดสี่แยกราชประสงค์’ เมื่อปี พ.ศ.2558 ฉายภาพถึงพัฒนาการของสื่อหลักอย่างทีวี จากประสบการณ์ การผลิตสื่อด้านป้องกันและบรรเทาสาธารณภัยว่า การผลิตสื่อในบ้านเราตอนนี้ อยู่ที่ปลายเหตุ คือไปให้ความรู้เมื่อเหตุเกิดขึ้นแล้ว แต่ไม่พูดถึงว่า การจะเอาตัวรอดจากเหตุการณ์ที่ควรจะรู้ก่อนเกิดเหตุจะต้องทำอย่างไร
กรณีเมาท์เท่นบี นายณัฐพงศ์ เห็นด้วยว่า สถานบันเทิงต่างๆ ควรมีการสื่อสารกับนักท่องเที่ยว ด้วยการประกาศ แจ้งเตือนเป็นระยะๆ เช่นทางออก ทางหนีไฟอยู่ตรงไหน และต้องทำอย่างไรถ้าเกิดเหตุขึ้น เหมือนกับการโดยสารเครื่องบินที่เจ้าหน้าที่จะแจ้งให้ผู้โยสารทราบว่า ทางออก มีจุดไหนบ้าง มีกี่ทาง มีเส้นนำทางอยู่ตรงไหน สถานบันเทิงก็ควรจะมี เช่น ก่อนที่เปลี่ยนดีเจ นักดนตรีจะเปลี่ยนวง ก็ควรบอกเพื่อเตือนสตินักท่องเที่ยว ผู้ใช้บริการ ในสถานบันเทิงนั้นๆ
กับดักเรตติ้ง-รายได้ แนะภาครัฐสนับสนุน
ขณะที่ในมุมของผู้ผลิตสื่อถึงการให้ความสำคัญเรื่องภัยเหล่านี้ นายณัฐพงศ์ เห็นว่า สื่อหลักควรใส่ใจให้ความรู้เรื่องภัยพิบัติมากขึ้น รวมถึงภาครัฐเองก็ต้องให้การสนับสนุน เพราะรายการเหล่านี้เรตติ้งไม่สูงเนื่องจากพฤติกรรมคนดู ให้ความสนใจกับข่าวเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นแล้ว แต่ไม่สนใจดูเนื้อหาที่ให้ความรู้ในการป้องกัน ซึ่งมีผลต่อโฆษณา นอกจากนี้รายการที่คนดูน้อย ก็จะถูกจัดไปอยู่ในช่วงเวลาที่ไม่เหมาะสม เช่น ไปอยู่ในช่วงเที่ยงคืน (24.00 น.) หรือช่วงบ่ายสาม (15.00 น.) ซึ่งเป็นเวลาที่เด็กยังไม่กลับจากโรงเรียน ขณะที่ช่วงที่เหมาะสมในการออกอากาศ ก็เป็นไพร์มไทม์ หรือเป็นช่วงหารายได้ ดังนั้นรายการเตือนภัยในรูปแบบต่างๆ ถ้ารัฐไม่เข้ามาสนับสนุน ผู้ผลิตส่วนใหญ่ก็จะไม่นำเสนอเพราะไม่มีรายได้ นอกจากนี้ สื่อสาธารณะที่เป็นของรัฐเอง ก็ไม่ค่อยมีการผลิตรายการในลักษณะนี้เท่าไหร่ ถ้าจะให้เอกชนผลิต เอกชนก็ต้องมองถึงรายได้เป็นหลัก
“ตอนนี้ ผมผลิตรายการเอง ออกอากาศเอง ในช่วงเวลาของรายการ เหลือประมาณ 5-6 นาที จากที่เคยผลิตเป็นรายการครึ่งชั่วโมง (20 นาที) ซึ่งไม่ใช่ภัยพิบัติอย่างเดียว แต่จะมีเรื่องของการหลอกลวงต่างๆ รวมอยู่ด้วย” นายณัฐพงศ์กล่าว
ส่วนการพัฒนาคนสื่อ ให้มีความรู้ความเข้าใจเรื่องป้องกันและบรรเทาสาธารณภัยนั้น จำเป็นที่จะต้องทำ อย่างน้อยที่สุดก็ให้คนสื่อมีความรู้ไว้ก่อน จะได้แนะนำผู้รับสารได้ ที่สำคัญคือ เวลาคนสื่อลงพื้นที่ ต้องไม่เป็นภาระกับเจ้าหน้าที่ที่กำลังปฏิบัติงาน หรือกลายเป็นผู้ขัดขวางการทำงานของเจ้าหน้าที่ ควรอยู่ในขอบข่ายที่เจ้าหน้าที่จัดไว้ให้ ไม่ต้องห่วงว่าภาพจะไม่สวย ไม่ได้ข้อมูลที่ลึกที่สุด เพราะชีวิตเราสำคัญกว่าการที่จะได้ข้อมูลหรือภาพในเชิงลึก คือ ต้องพึงระลึกไว้เสมอว่า เราเข้าไปทำข่าว ไม่ใช่เช้าไปทำตัวเป็นผู้ประสบภัย

แทรกความรู้เตือนภัยในข่าวกระแส
ในมุมมองของ นักวิชาการด้านสื่อ รศ.สุรสิทธิ์ วิทยารัฐ มองบทบาทสื่อในการรายงานข่าวเรื่องภัยพิบัติว่า การรายงานส่วนใหญ่ ตามข้อเท็จจริง หลังเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น ไม่ใช่เป็นการเตือนภัยล่วงหน้า แต่เมื่อเกิดเหตุแล้ว ถ้าเราจะรายงานพร้อมให้ความรู้และประโยชน์กับคนดูคนฟังจะเป็นเรื่องดี และการนำเสนอข่าวภัยพิบัติ ควรเน้นให้ความรู้กับประชาชนเป็นหลัก แทนที่จะให้พื้นที่กับคนหิวแสงที่มาแสดงความคิดเห็น จนทำให้โทนของเนื้อหาบิดเบี้ยวไป
จากที่ได้ศึกษา (สำรวจ) กลุ่มที่เป็นเจน Z ที่ไม่ค่อยได้ติดตามสื่อหลัก โดยสอบถามถึงความต้องการให้สื่อปรับปรุง เพื่อให้เขาสนใจ ก็ได้คำตอบว่า ยังติดตามคอนเทนท์เป็นเรื่องๆ โดยเฉพาะที่เห็นว่าเป็นประโยชน์ และนำไปใช้ประโยชน์ได้ จึงมองว่าทำอย่างไรจะให้เรื่องที่คนสนใจ ที่เป็นกระแส เช่นเรื่องไฟไหม้ เรื่อง(ดารา)ตกน้ำ ซึ่งถือว่าเป็นภัยใกล้ตัวคน ถ้าสื่อจะให้ข้อมูลที่เป็นประโยชน์กับคนติดตาม ในคำตอบจากแบบสอบถาม ระบุว่า ให้เตือนภัยกรณีเกิดเหตุฉุกเฉินแบบนั้น จะทำอย่างไร ผู้เกี่ยวข้องต้องทำอย่างไรนั้น ขอแนะนำว่า ควรจะมีเนื้อหาในลักษณะของการให้ความรู้กับเหตุการณ์ที่นำเสนอนั้น “ตบท้ายเข้าไปในข่าว” คือ ต้องทำสคริปต์ เพื่อให้ผู้ประกาศอ่านเติมเข้าไปในเนื้อหาตอนท้ายข่าว พร้อมภาพกราฟิกประกอบว่า เมื่อเกิดเหตุแบบนี้ ควรทำอย่างไร และมีหน่วยงานไหนที่เกี่ยวข้อง เพื่อให้เกิดประโยชน์แก่ผู้รับสารอย่างจริงจัง เป็นการสื่อสารให้ความรู้กับประชาชนทางหนึ่ง ที่ไม่จำเป็นต้องผลิตรายการขึ้นมาใหม่ แต่ใช้การรายงานภัยพิบัติที่เกิดขึ้นโดยผู้ดำเนินรายการสามารถสอดแทรกความรู้เข้าไปในข่าวที่คนกำลังสนใจอยู่ ก็ใช้โอกาสนั้นในการให้ข้อมูล โดยไม่ต้องผลิตคอนเทนท์ที่เป็นเรื่องเตือนภัยโดยเฉพาะ













