ที่ผ่านมา กรุงปักกิ่ง ประสบปัญหาไม่ต่างกับมหานครทั่วโลกต้องเผชิญ อาทิ ประชากรที่หนาแน่น มลพิษทางอากาศและการจราจรติดขัด แต่มาในวันนี้ปัญหาเหล่านี้แทบจะหายไป ด้วยการพัฒนาและปรับปรุงเมืองของกรุงปักกิ่งในยุคใหม่ จึงให้ความสำคัญกับแนวคิด “Decremental Development” (减量发展) ซึ่งเป็นรูปแบบการพัฒนาที่ใช้ทรัพยากร รวมถึงการปล่อยมลพิษต่อสิ่งแวดล้อมที่ลดลง
จนมาในวันนี้ เมื่อเดือนกันยายน 2565 จีนได้ประกาศให้กรุงปักกิ่งเป็นมหานครขนาดใหญ่ (Megacity) แห่งแรกของจีนที่บรรลุการพัฒนาในรูปแบบ Decremental Development ทั้งนี้ จากความสำเร็จของกรุงปักกิ่ง ศูนย์ข้อมูลเพื่อธุรกิจไทยในจีน (BIC) ขอพาผู้อ่านทุกท่านไปรู้จักกับระบบการวางแผนเมืองของจีนในภาพรวม
สำหรับใครที่เคยเยือนเมืองหลวงของจีน จะคุ้นชินกับผังเมืองของ กรุงปักกิ่ง ที่เป็นเอกลักษณ์ โดยมีลักษณะเป็นตารางสี่เหลี่ยม มีพระราชวังต้องห้ามและจัตุรัสเทียนอันเหมินเป็นจุดศูนย์กลางและมีถนนหลักของเมืองล้อมรอบด้วยวงแหวนเป็นชั้นๆ ออกไป ถนนน้อยใหญ่มักถูกตัดเป็นเส้นตรงแนวตั้งและแนวนอน แลดูเหมือนตารางหมากรุก ภายในตัวเมืองของกรุงปักกิ่งมีความสะอาด เป็นระเบียบ มีการปลูกต้นไม้สีเขียวในจุดต่างๆ ข้างถนน ทางเดิน ทางวิ่ง และทางจักรยาน
อย่างไรก็ดี ในความเป็นจริง ผังเมืองที่ดีมีความหมายมากกว่าเพียงโครงสร้างพื้นฐานและความสวยเปลือกนอก แต่มีจุดเน้นในเรื่องคุณภาพของเมือง สิ่งแวดล้อม ชีวิตความเป็นอยู่ของประชาชนและที่อยู่อาศัย ซึ่งได้กลายเป็นทิศทางการพัฒนาเมืองรูปแบบใหม่ของจีนในปัจจุบัน
ปฐมบทความสำเร็จของการจัดระเบียบ กรุงปักกิ่ง มาจากกฎหมายว่าด้วยการวางแผนเมืองจีน
จีนเริ่มใช้กฎหมายว่าด้วยการวางแผนเมืองและชนบทของจีนตั้งแต่ปี 2550 โดยกฎหมายฯ กำหนดว่าการวางแผนเมืองของจีนประกอบด้วยการวางแผนเมืองระดับชาติ ระดับมณฑล และระดับเมือง เป็นต้น โดยทั่วไป การวางแผนเมืองในภาพรวมจะใช้เวลาประมาณ 20 ปี
ส่วนการวางแผนเมืองในเชิงการก่อสร้างใช้เวลาประมาณ 5 ปี สำหรับกรุงปักกิ่งปัจจุบันมีแผนงานหลัก 2 รายการ ได้แก่ แผนงานการวางแผนเมืองของปักกิ่ง 2559 – 2578 (แผนงาน 20 ปี) และแผนงานการวางแผนเพื่อการใช้ที่ดินระยะสั้น 2564 – 2568 (แผนงาน 5 ปี)
จีนมีหน่วยงานภาครัฐหลักๆ 3 หน่วยงานที่กำกับและดูแลการวางผังเมืองในระดับต่างๆ ได้แก่
1. คณะกรรมการพัฒนาและปฏิรูป ซึ่งเป็นหน่วยงานที่กำหนดแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมในภาพรวม
2. หน่วยงานกำกับดูแลการใช้ที่ดิน ซึ่งเป็นหน่วยงานที่กำกับดูแลการใช้ที่ดินตามประเภทที่ดินและกรรมสิทธิที่ดิน
3. หน่วยงานกำกับดูแลการวางผังก่อสร้าง ซึ่งเป็นหน่วยงานที่กำกับดูแลการวางผังก่อสร้าง รวมถึงคุณภาพและความแข็งแรงของอาคารก่อสร้าง และขอบเขตการอนุรักษ์อาคารประวัติศาสตร์ เป็นต้น

ความสำเร็จจากการวางผังเมืองระยะแรกของกรุงปักกิ่ง (ปี 2559 – 2564)
ปี 2559 – 2564 เป็นระยะแรกของการวางผังเมืองของกรุงปักกิ่ง โดยมุ่งควบคุมจำนวนประชากรในเขตใจกลางเมือง แก้ไขปัญหามลพิษทางอากาศ และส่งเสริมการพัฒนาเศรษฐกิจดิจิทัล และเมืองอัจฉริยะ โดยเมื่อเดือน ก.ย. 2565 รัฐบาลกรุงปักกิ่งได้แถลงผลงานการวางผังเมืองระยะแรก ดังนี้
ในปี 2564 จำนวนประชากรของกรุงปักกิ่งลดลงเหลือ 21.89 ล้านคน จากระดับ 21.95 ล้านคนในปี 2559
ในปี 2564 ความเข้มข้นของฝุ่นละออง PM2.5 ของกรุงปักกิ่งมีค่าเฉลี่ยที่ 33 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตร หรือลดลงร้อยละ 63.1 จากปี 2556
ในปี 2564 ผลิตภัณฑ์มวลรวมในประเทศ (GDP) ของกรุงปักกิ่งเพิ่มขึ้นสู่ระดับ 4.03 ล้านล้านหยวน จากระดับ 1.9 ล้านล้านหยวนในปี 2555
ในปี 2564 GDP เฉลี่ยต่อหัวของกรุงปักกิ่งเพิ่มขึ้นสู่ระดับ 184,000 หยวน จากระดับ 92,800 หยวน ในปี 2555 ซึ่งจัดเป็นอันดับแรกของจีน
ในปี 2564 ธุรกิจภาคบริการคิดเป็นสัดส่วนร้อยละ 81.7 ของ GDP กรุงปักกิ่ง
ปริมาณการใช้ที่ดินในการก่อสร้างเมืองและชนบทลดลง 110 ตารางกิโลเมตร

กรุงปักกิ่งมีการสั่งปิดบริษัทอุตสาหกรรมการผลิตและโรงงานที่ก่อให้เกิดมลพิษทางสิ่งแวดล้อมประมาณ 3,000 แห่ง ขณะที่กรุงปักกิ่งได้มุ่งพัฒนากลุ่มอุตสาหกรรมที่เน้นนวัตกรรมและเทคโนโลยี โดยปัจจุบัน ปักกิ่งมี 4 กลุ่มอุตสาหกรรมที่มีมูลค่าการผลิตรายปีมากกว่า 4 แสนล้านหยวน ได้แก่ กลุ่มอุตสาหกรรมปัญญาประดิษฐ์ (AI) การผลิตยาและการดูแลสุขภาพ การผลิตอุปกรณ์เครื่องจักรอัจฉริยะ และการประหยัดพลังงานและการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม
ในปี 2564 กรุงปักกิ่งได้ประกาศแผนงานเพื่อพัฒนากรุงปักกิ่งให้เป็นเมืองต้นแบบด้านเศรษฐกิจดิจิทัลของโลก ซึ่งได้กำหนดเป้าหมายมูลค่าเศรษฐกิจดิจิทัลจะคิดเป็นสัดส่วนร้อยละ 50 ของ GDP กรุงปักกิ่งภายในปี 2568 ทั้งนี้ ในปี 2564 สัดส่วนดังกล่าวของกรุงปักกิ่งอยู่ที่ร้อยละ 40.4 ซึ่งจัดเป็นอันดับแรกของจีน
ด้านการพัฒนาเมืองอัจฉริยะ กรุงปักกิ่งอยู่ระหว่างการเร่งพัฒนาเครือข่ายรถประจำทางอัจฉริยะ รถจัดส่งพัสดุไร้คนขับ ฟาร์มการเกษตรอัจฉริยะ รวมถึงการป้องกันและการรับมือกับภัยธรรมชาติ อาทิ การจัดตั้งแพลตฟอร์มประกาศข้อความแจ้งเตือนในกรณีฉุกเฉิน และเพิ่มระยะเวลาการคาดการณ์และแจ้งเตือนล่วงหน้าสำหรับอุทกภัยจากเติม 2 – 3 ชั่วโมงเป็นล่วงหน้า 12 ชั่วโมง เพื่อให้ทุกภาคส่วนต่างๆ สามารถรับมือได้อย่างทันท่วงที เป็นต้น
กรุงปักกิ่ง ได้ครองสถานะการเป็นเมืองแรกของโลกที่เป็นเจ้าภาพการจัดการแข่งขันกีฬาโอลิมปิกฤดูร้อนและ การแข่งขันกีฬาโอลิมปิกฤดูหนาว หรือที่เรียกว่า “Dual Olympic City”

การวางผังเมืองระยะถัดไปของกรุงปักกิ่ง
สำหรับเป้าหมายระยะถัดไปและระยะยาว กรุงปักกิ่งได้กำหนดให้ภายในปี 2578 บรรลุเป้าหมาย ดังนี้
เป็นเมืองหลวงของจีนที่รัฐบาลสามารถให้บริการต่อประชาชนได้อย่างมีประสิทธิภาพ และมีสภาพแวดล้อมที่ดีสำหรับการแลกเปลี่ยนระหว่างประเทศ
เป็นกำลังสำคัญในเครือข่ายนวัตกรรมและเป็นเมืองนำร่องด้านนวัตกรรมของโลก
เป็นเมืองวัฒนธรรมที่มีชื่อเสียงในระดับสากลที่แสดงถึงความเชื่อมั่นทางวัฒนธรรมของจีน และเป็นเมืองที่มีเสน่ห์ของความหลากหลายและความกลมกลืนทางด้านวัฒนธรรม
เป็นเมืองน่าอยู่ที่มีความสะดวกสะบายและสวยงามมากยิ่งขึ้น
เป็นเมืองนิเวศ (Eco City) ที่มีท้องฟ้าสีคราม น้ำใส และล้อมรอบด้วยป่าไม้
พร้อมขยายผล สู่การพัฒนาเมืองในจีนด้วยโครงการ “ตำบลเอกลักษณ์เฉพาะตัว 1,000 ตำบล”
และต้นแบบการวางผังเมืองของจีนได้ถูกประยุกต์ใช้กับเมืองอื่นๆ ไม่เพียงเฉพาะในมหานครหรือเมืองระดับแนวหน้า แต่ในทางกลับกัน จีนมองว่าการวางผังเมืองเชิงบูรณาการควรเริ่มจากการวางรากฐานในหน่วยการปกครองระดับล่าง โดยเฉพาะในระดับตำบล เพื่อลดความเหลื่อมล้ำในการพัฒนาของพื้นที่รอบข้าง
ดังนั้น เมื่อปี 2559 กระทรวงการเคหะและการพัฒนาเมืองและชนบทจีนได้เริ่ม “โครงการตำบลเอกลักษณ์เฉพาะตัว 1,000 ตำบล” โดยมีเป้าหมายเพื่อพัฒนาตำบล 1,000 แห่งที่มีเอกลักษณ์เฉพาะตัวด้านการท่องเที่ยว ธุรกิจการค้า โลจิสติกส์ และวัฒนธรรม เป็นต้น รวมทั้งยกระดับโครงสร้างพื้นฐานในเขตตำบล ตลอดจนการเพิ่มการจ้างงานของเกษตรกรในท้องถิ่น
โดยทั่วไปโครงการตำบลเอกลักษณ์เฉพาะตัว 1,000 ตำบลจะตั้งอยู่ในเขตชานเมืองของเมืองขนาดใหญ่ และมีพื้นที่น้อยกว่า 5 ตารางกิโลเมตร ซึ่งมีต้นทุนการใช้ที่ดินและต้นทุนแรงงานที่ต่ำกว่าเขตใจกลางเมือง จึงนับเป็นจุดเชื่อมโยงระหว่างการพัฒนาเขตเมืองกับเขตชนบทของจีน และเป็นการวางแผนการใช้ที่ดินอย่างมีประสิทธิภาพ เพื่อให้เกิดประโยชน์ทางเศรษฐกิจได้มากที่สุด
นอกจากนี้ จีนได้กำหนดข้อห้ามในการพัฒนาตำบลเอกลักษณ์เฉพาะตัว อาทิ ห้ามใช้พื้นที่ในเขตอนุรักษ์ระบบนิเวศและที่ดินเพื่อการเกษตร รวมถึงควบคุมธุรกิจที่มีปริมาณการใช้พลังงานและการปล่อยมลพิษสูงเข้าไปประกอบกิจการในตำบลอย่างเข้มงวด

อย่างไรก็ดี การผลักดันโครงการดังกล่าวในเมืองต่างๆ ในช่วงที่ผ่านมาพบปัญหา อาทิ พื้นที่การพัฒนาตำบลเอกลักษณ์เฉพาะตัวกลายเป็นโครงการพัฒนาอสังหาริมทรัพย์ มณฑลบางแห่งมีตำบลที่เข้าร่วมโครงการจำนวนมาก แต่กลับขาดแคลนคุณภาพ และปัญหาการใช้ที่ดินอย่างสิ้นเปลืองซึ่งทำลายระบบนิเวศ เป็นต้น
ทั้งนี้ ในช่วงเดือน ก.ย. 2564 คณะกรรมการพัฒนนาและปฏิรูปแห่งชาติจีน (NDRC) ได้กำหนดนโยบายเพื่อกำกับการพัฒนาโครงการดังกล่าวเพิ่มเติม อาทิ สนับสนุนให้มณฑลที่มี GDP เฉลี่ยต่อหัวต่ำกว่า 10,000 ดอลลาร์สหรัฐมีตำบลที่เข้าร่วมโครงการไม่เกิน 30 แห่ง โดยแต่ละตำบลควรสร้างตำแหน่งงานไม่ต่ำกว่า 2,000 ตำแหน่ง และสำหรับตำบลที่มีจุดเด่นด้านวัฒนธรรมและการท่องเที่ยว ควรรองรับจำนวนนักท่องเที่ยวไม่ต่ำกว่า 5 แสนคนต่อปี เป็นต้น
ในตอนท้าย ผู้เขียนบทความระบุว่าถ้าใครอยากศึกษาในเรื่องการวางผังเมืองเพิ่มเติม ถ้ามีโอกาสให้ลองเดินทางไปในสถานที่ท่องเที่ยวยอดนิยมในเมืองต่างๆ ของจีน คือ พิพิธภัณฑ์ผังเมืองซึ่งมักจะมีการบอกเล่าประวัติศาสตร์ผังเมือง วิทยาการในการวางผังเมือง และการเปลี่ยนแปลงที่ก้าวกระโดดจากอดีตสู่ปัจจุบันและอนาคต แต่ถ้าใครไม่ได้เดินทางไปประเทศจีน ก็สามารถรับชมผ่านระบบออนไลน์ในลักษณะ 3D Virtual Tours ได้ตามลิงค์ http://www.bjghzl.com.cn ได้เลย
ที่มา : บทความเรื่อง “จากความสำเร็จของกรุงปักกิ่ง ส่องแนวทางการวางผังเมืองรูปแบบใหม่ของจีน” จากเว็บไซต์ thaibizchina.com
เรียนรู้ในหลายเรื่องจากต้นแบบในประเทศต่างๆทั่วโลก
ทำไม “ฮ่องกง” ถึงเป็นเมืองที่มีระบบขนส่งสาธารณะที่ดีที่สุดในโลก












