บพข. เสริมเขี้ยวเล็บ SMEs ด้วย “จมูกอิเล็กทรอนิกส์” ขับเคลื่อนอุตสาหกรรมอาหารไทย เพิ่มขีดความสามารถแข่งขันระดับโลก

Electronic nose : E-nose หรือ จมูกอิเล็กทรอนิกส์ เป็นนวัตกรรมที่เริ่มใช้กันอย่างแพร่หลายในต่างประเทศ ในโรงงานอุตสาหกรรมต่างๆ โดยเฉพาะอุตสาหกรรมอาหารและเครื่องดื่ม ซึ่งในอดีตใช้มนุษย์เป็นคนดมกลิ่นว่าเครื่องดื่มหรืออาหารที่ผลิตออกมานั้นมีกลิ่นตามมาตรฐานหรือเปล่า


อย่างไรก็ตาม การพิสูจน์กลิ่นด้วยจมูกของมนุษย์อาจมีความคลาดเคลื่อน เนื่องจากอาหารหรือเครื่องดื่มแต่ละชนิดมีวัตถุดิบเป็นส่วนประกอบหลายอย่าง แต่ละอย่างก็มาจากคนละพื้นที่ จึงเป็นเรื่องยากหากมีวัตถุดิบประเภทใดประเภทหนึ่งไม่ได้มาจากแหล่งผลิตเดิมแล้วสามารถรู้ได้ด้วยการพิสูจน์กลิ่นจากจมูกของมนุษย์ จึงมีการคิดค้น E-nose หรือ จมูกอิเล็กทรอนิกส์ที่สามารถแยกแยะลักษณะของกลิ่นได้อย่างละเอียดและแม่นยำ
หากต้องการนึกภาพว่าอุปกรณ์ E-nose มีคุณลักษณะอย่างไร ให้นึกถึงจมูกของมนุษย์ เนื่องจากจมูกอิเล็กทรอนิกส์ เป็นอุปกรณ์ที่เลียนแบบการดมกลิ่นของมนุษย์ ซึ่งจมูกของมนุษย์จะมีตัวรับกลิ่น ก่อนจะส่งสัญญาณไปยังสมอง จากนั้นสมองจะแปลงค่ากลิ่นออกมาว่าเป็นกลิ่นของอะไร อาทิเช่น กลิ่นผลไม้ กลิ่นอาหาร กลิ่นทุเรียน กลิ่นส้ม กลิ่นมะนาว

จมูกอิเล็กทรอนิกส์

E-nose ก็เหมือนกัน มีเซ็นเซอร์เหมือนจมูกคน มีโปรแกรมที่สามารถแปลงค่ากลิ่นเหมือนสมองคน โดยอาศัยหลักการทำงานของเซ็นเซอร์ตรวจวัดก๊าซหรือโมเลกุลกลิ่นหลายเซ็นเซอร์ร่วมกัน โดยแปลงค่ากลิ่นออกมาเป็นตัวเลข ประมวลผลสัญญาณ จดจำรูปแบบ วิเคราะห์และจำแนกกลิ่นด้วยหลักการของปัญญาประดิษฐ์ (Artificial Intelligence) ถ้ามีความแตกต่างของกลิ่นเกิดขึ้น ค่าจะเปลี่ยนไปทันที ซึ่งจมูกอิเล็กทรอนิกส์จะรับกลิ่นได้เที่ยงตรง มีความละเอียดสูงกว่าจมูกของมนุษย์ สามารถแปลผลออกมาเป็นตัวเลขระดับทศนิยม
ด้วยเหตุนี้ ทุกโรงงานจำเป็นต้องมี E-nose ยกตัวอย่าง โรงงานผลิตเครื่องดื่ม เช่น น้ำมะพร้าว กาแฟกระป๋อง ต้องใช้วัตถุดิบทางการเกษตร จะเจอปัญหาค่อนข้างมาก เช่น ถ้าวัตถุดิบมาจากคนละสวน จมูกมนุษย์อาจแยกแยะไม่ได้ แต่ E-nose สามารถรู้ได้เลย หากมีสารแปลกปลอมเข้ามาจะแยกแยะได้ทันที ทำให้การส่งสินค้าเข้าไปขายในต่างประเทศไม่สุ่มเสี่ยงต่อการทำผิดข้อตกลงจนต้องตีกลับสินค้าล็อตนั้น
คุณวันดี วัฒนกฤษฎิ์ ซีอีโอ บริษัท เอ็มยูไอ โรบอติกส์ จำกัด เล่าให้ฟังว่า ปัจจุบันเทคโนโลยีจมูกอิเล็กทรอนิกส์ได้ถูกนำไปใช้งานอย่างแพร่หลายในอุตสาหกรรมอาหาร เครื่องดื่ม สินค้าเกษตร พลาสติก บรรจุภัณฑ์ เครื่องสำอาง และด้านสิ่งแวดล้อม เนื่องจากปัญหาการรับกลิ่นของแต่ละคนไม่เท่ากัน ยิ่งเกิดการแพร่ระบาดของโรคโควิด-19 ก็ยิ่งทำให้การรับกลิ่นของมนุษย์ผิดเพี้ยนไป
คุณวันดี วัฒนกฤษฎิ์ ซีอีโอ บริษัท เอ็มยูไอ โรบอติกส์ จำกัด
โดยความสำเร็จของการพัฒนาจมูกอิเล็กทรอนิกส์ ต้องให้เครดิต ผศ.ดร.ธีรเกียรติ์ เกิดเจริญ และทีมวิจัยฯ ซึ่งเป็นผู้วิจัยและพัฒนาเทคโนโลยีจมูกอิเล็กทรอนิกส์ โดย ผศ.ดร.ธีรเกียรติ์ ได้รับแรงบันดาลใจมาจากนักวิทยาศาสตร์ 2 ท่านที่ได้รับรางวัลโนเบล สาขาแพทย์ศาสตร์ ในปี 2004 คือ ศ.ริชาร์ด แอ็กเซล (Richard Axel) ศ.ลินดา บัก (Linda B. Buck) ที่ค้นพบกระบวนการ “รับและจำกลิ่น” ของมนุษย์
คุณวันดีเล่าว่า แม้ เอ็มยูไอ จะไม่ใช่คนกลุ่มแรกที่คิดค้นจมูกอิเล็กทรอนิกส์ขึ้นมา เนื่องจากในต่างประเทศมีเทคโนโลยีนี้ใช้แล้ว แต่ก็เป็นคนไทยกลุ่มแรกๆ ที่พัฒนา E-nose ให้ใช้งานได้จริง ขณะที่บริษัทผลิต E-nose ขายในเชิงพาณิชย์ทั่วโลกยังมีไม่ถึง 20 บริษัท ราคานำเข้าค่อนข้างแพง เริ่มต้น 2-3 ล้านบาท บางเครื่อง 6-7 ล้านบาท ทีมงานจึงต้องการพัฒนา E-nose ของไทย ให้บริษัทของคนไทย โดยเฉพาะบริษัทขนาดกลางและขนาดเล็ก หรือ SMEs มีโอกาสได้ใช้เทคโนโลยีนี้ในราคาจับต้องได้ เนื่องจากปัจจุบันโรงงานหนึ่งอาจจะต้องใช้คนประมาณ 5-15 คน ในการดมกลิ่น แต่ E-nose เพียงเครื่องเดียวก็ถือว่าเพียงพอ

E-nose

อย่างไรก็ตาม ในช่วงที่ผ่านมา ลูกค้าส่วนใหญ่ของเอ็มยูไอยังเป็นโรงงานขนาดใหญ่ แต่ด้วยวัตถุประสงค์หลักต้องการสร้างอุปกรณ์นี้สำหรับอุตสาหกรรม SMEs นำไปใช้ประโยชน์เพิ่มขีดความสามารถทางการแข่งขันในตลาดโลก ทีมงานจึงเขียนโครงการขอการสนับสนุนจาก หน่วยบริหารและจัดการทุนด้านการเพิ่มความสามารถในการแข่งขันของประเทศ หรือ บพข. ในการเผยแพร่งานประชาสัมพันธ์ แนะนำ E-nose ให้เป็นที่รู้จักสำหรับบริษัท SMEs มากขึ้น จากเดิมที่แทบจะไม่มีบริษัท SMEs รู้จักและเข้าใจอุปกรณ์ชิ้นนี้ บางบริษัทซื้อเครื่องไปติดตั้ง ซึ่งจำเป็นอย่างยิ่งหลังเกิดการดิสรัปชั่นในภาคอุตสาหกรรม 4.0 จำเป็นต้องใช้เครื่องมือดิจิทัลเข้ามาช่วยงาน ทำให้ E-nose ได้รับความสนใจมากขึ้น ในการผลักดันเข้าสู่โรงงานอุตสาหกรรม ซึ่งคุณสมบัติของ E-nose ไม่เพียงแยกแยะกลิ่นต่างๆ ในระบบอุตสาหกรรมเท่านั้น แต่ยังสามารถวัดกลิ่นโรคในร่างกายมนุษย์ได้อีกด้วย เช่น โรคโควิด โรคมะเร็ง รวมถึงการวัดค่ากลิ่นต่างๆ ในด้านสิ่งแวดล้อม
“เทคโนโลยีหลักของ E-nose คือการนำองค์ประกอบของเทคโนโลยีเซ็นเซอร์ เอไอ และไอโอที มาทำงานร่วมกัน แม้มนุษย์จะมีการรับรูป รส กลิ่น เสียง ได้ แต่เราไม่สามารถบอกรายละเอียดให้ออกมาเป็นตัวเลข หรือว่าสื่อสารเป็นระบบดิจิทัลได้ แต่ E-nose สามารถแปรค่า เพื่อให้คนนำข้อมูลเหล่านั้นไปสื่อสารผ่านระบบดิจิทัล ในอุตสาหกรรมอาหารมีความจำเป็นอย่างมากที่จะต้องใช้เทคโนโลยีตัวนี้ ตัวอย่างสินค้าที่นำไปใช้ เช่น โรงงานแปรรูปกุ้ง จะมีการตรวจวัดกลิ่นกุ้งสดที่จะนำมาแปรรูป หากกุ้งติดโคลน จะรู้ทันที หรือ ปลาทูน่ากระป๋อง หากผิวกระป๋องมีสิ่งแปลกปลอมเคลือบอยู่ เครื่องจะรายงานผลให้ทราบทันที ถ้าเป็นกลุ่มเครื่องดื่ม เช่น น้ำมะพร้าว กาแฟ หรือสินค้าที่ต้องใช้วัตถุดิบทางการเกษตร อันนี้จะเจอปัญหาค่อนข้างมาก เช่น ถ้าวัตถุดิบมาจากคนละสวนก็สามารถรู้ได้เลย” คุณวันดี กล่าว
E-nose

E-nose

คุณวันดียอมรับว่าการได้รับการสนับสนุนจาก บพข. ช่วยให้อุปกรณ์ชิ้นนี้เข้าถึงบริษัทขนาดกลางและขนาดย่อมได้มาก เพราะราคา E-nose ที่ผลิตโดยคนไทยถูกกว่านำเข้าหลายเท่าตัว และยังมีทางเลือกให้กับบริษัทเล็กๆ ที่ยังไม่พร้อมซื้อได้ทดลองใช้บริการตรวจวัดกลิ่นผลิตภัณฑ์ก่อน เป็นการช่วย SMEs ให้สามารถพัฒนาสินค้าไปสู่ตลาดระดับนานาชาติได้ ขณะเดียวกันก็ช่วยลดค่าใช้จ่ายของผู้ประกอบการด้านแรงงาน
“ต้องยอมรับว่า ถ้าไม่มี บพข. โอกาสที่บริษัทเล็กๆ จะเข้าถึงเทคโนโลยีนี้น้อยมาก ทั้งโอกาสที่เขาจะเดินเข้ามาเจอสินค้า หรือการที่เขาจะต้องใช้เงินก้อนใหญ่ซื้อเครื่องไปติดตั้ง บพข. ช่วยให้เรามีช่องทางในการนำ E-nose เข้าไปแนะนำกับบริษัท SMEs สร้างทางเลือกให้เขาเช่าเครื่องแทนการซื้อ ประกอบกับ E-nose คือระบบการตรวจสอบคุณภาพสินค้า (QC) ยุคใหม่ที่ทั่วโลกนำมาใช้ในอุตสาหกรรมอาหารและเครื่องดื่ม ถ้าผู้ประกอบการไทยไม่มี E-nose จะทำให้ขีดความสามารถทางการแข่งขันของเราเป็นรองในตลาดโลก ”
คุณวันดีกล่าวอีกว่า เทคโนโลยี E-nose ยังสามารถตรวจสอบระบบด้านสิ่งแวดล้อมได้ด้วย ซึ่งปัจจุบันมีปัญหาอย่างมาก โดยเฉพาะเรื่องกลิ่นที่ออกไปจากโรงงาน หากนำเครื่อง E-nose ไปติดตั้งในโรงงาน รั้วโรงงาน หรือในชุมชน เครื่องจะแปรผลออกมาเป็นระดับความแรงของกลิ่น แจ้งเตือนไปที่โรงงานหรือชาวบ้าน ช่วยทั้งโรงงาน ช่วยทั้งชาวบ้านที่ได้รับความเดือดร้อน

E-nose

“E-nose สามารถทำหน้าที่เป็นสถานีตรวจวัดกลิ่นได้อย่างมีประสิทธิภาพ เพราะมีเซ็นเซอร์ดักจับกลิ่นเฉพาะได้ ซึ่งกลิ่นแต่ละชนิดประกอบด้วยสารหลักร้อยหลักพัน เครื่องจะแสดงผลแบบเรียลไทม์ผ่านระบบคราวด์ เช็คผลได้ทางคอมพิวเตอร์หรือโทรศัพท์มือถือ เมื่อพบความผิดปกติก็สามารถหาแหล่งกำเนิดกลิ่นได้ทันที”
ปัจจุบันอุปกรณ์ E-nose ของเอ็มยูไอ ได้รับความไว้วางใจติดตั้งในบริษัทใหญ่ๆ หลายแห่ง และยังส่งออกไปขายในต่างประเทศ แต่อย่างที่กล่าวแล้วว่า หนึ่งในวัตถุประสงค์การวิจัยและพัฒนาเทคโนโลยีนี้ก็เพื่อเป็นเครื่องมือให้บริษัท SMEs ไทยเพิ่มขีดความสามารถทางการแข่งขัน จึงเป็นเป้าหมายสำคัญในการสร้างโอกาสให้ผู้ประกอบการ SMEs นำ E-nose ไปใช้งาน
 “การได้รับโอกาสจาก บพข. ทำให้เทคโนโลยีของ E-nose เข้าถึงผู้ใช้งานจริง นั่นก็คือผู้ประกอบการ  SMEs ช่วยให้ผู้ประกอบการรับรู้ว่ามีเทคโนโลยีนี้อยู่ จากในยุคเริ่มต้นเราออกบูธ คนที่เข้ามาดู 80-90 เปอร์เซ็นต์ไม่รู้จัก E-nose เลย แต่พอได้รับการสนับสนุนจาก บพข. ทำให้เรามีโอกาสประชาสัมพันธ์มากขึ้น จัดสัมมนา จัดเวิร์กชอป ผู้ประกอบการรับรู้มากขึ้น มีโอกาสซื้ออุปกรณ์นี้ไปใช้งานได้จริง ใครที่ยังไม่พร้อมชื้อก็สามารถทดลองเช่าไปใช้บริการได้ก่อน สร้างเงิน สร้างรายได้ ช่วยขับเคลื่อนเศรษฐกิจระดับฐานรากให้เดินหน้าได้อย่างแข็งแกร่ง” คุณวันดี กล่าวทิ้งท้าย