เกือบทุกเมืองบนโลกใบนี้ เราสามารถพบเห็นผู้คนนอนหลับไหลอยู่ตามท้องถนน บนม้านั่งในสวนสาธารณะ หรือที่อื่นๆ ที่ไม่มีหลังคาคุ้มแดดคุ้มฝน เหล่านี้คือวิถีชีวิตที่น่าหดหู่ของคนไร้บ้าน การไร้ที่อยู่อาศัยถือเป็นปัญหาเรื้อรังที่ส่งผลกระทบต่อคนทุกวัย ทุกเพศ ทุกเชื้อชาติ และภูมิหลัง รวมถึงเป็นหนึ่งในปัจจัยสำคัญที่กัดกร่อนสังคมและฉุดรั้งการเติบโตของเศรษฐกิจ ทั้งยังเป็นหนึ่งในตัวอย่างที่ชัดเจนที่สุดของปัญหาที่มีรากเหง้ามาจากความยากจน อคติ และความเหลื่อมล้ำ
แม้ว่าจะติดตามได้ยาก แต่เชื่อได้ว่าจำนวนคนไร้บ้านเพิ่มขึ้นทุกปี โดยองค์การสหประชาชาติได้บันทึกว่ามีคนประมาณ 1.6 พันล้านคน ที่อาศัยอยู่ในประเทศยากจนทั่วโลก และมีประมาณ 15 ล้านคนในประเทศเหล่านั้นที่ถูกขับไล่ออกจากที่พำนักของตัวเองในแต่ละปี แต่กระนั้นก็น่าแปลกไม่น้อย ที่การอาศัยอยู่ในประเทศร่ำรวยหรือเศรษฐกิจดี ไม่ได้รับประกันการมีที่ซุกหัวนอนที่เรียกว่า “บ้าน” แต่อย่างใด
สาเหตุหลักของคนเร่ร่อน-ไร้บ้าน
ความขัดแย้งภายในครอบครัวทำให้ผู้คนต้องระเห็จออกจากบ้านและมองหาที่พักใหม่ แต่ไม่ใช่ทุกคนที่โชคดีพอที่จะหาที่พักพิงได้
ภัยพิบัติทางธรรมชาติทำลายบ้านเรือน ทำให้ครอบครัวไร้ที่อยู่อาศัยโดยปริยาย
การไม่มีที่อยู่อาศัยราคาไม่แพงเป็นสาเหตุสำคัญอีกประการหนึ่งเนื่องจากบางคนไม่สามารถจ่ายค่าเช่าหรือค่าจำนองเนื่องจากการว่างงาน ซึ่งอาจเกิดจากวิกฤตทางเศรษฐกิจ หรือปัญหาทางสภาพร่างกายหรือจิตใจที่เป็นอุปสรรคต่อการจ้างงาน
คนไร้บ้านบางคน แม้จะมีงานทำ แต่ก็มีรายได้ไม่เพียงพอที่จะจ่ายค่าเช่าได้ บางครั้งเป็นผลมาจากการเพิ่มขึ้นของค่าที่พักในพื้นที่นั้นๆ
ทำไมปัญหาคนไร้บ้านถึงทำให้สังคมสั่นคลอน และฉุดรั้งเศรษฐกิจไม่ให้เติบโตเท่าที่ควร
การไร้ที่อยู่อาศัยเป็นปัญหาสำคัญต่อทั้งสังคมและเศรษฐกิจของประเทศ ด้วยเหตุผลหลายประการ ดังนี้
ความต้องการบริการสาธารณะที่เพิ่มขึ้น คนไร้บ้านสร้างภาระให้กับบริการสาธารณะ เช่น การดูแลสุขภาพ บริการฉุกเฉิน และบริการสังคม คนไร้บ้านมีแนวโน้มที่จะมีปัญหาสุขภาพและต้องการการรักษาพยาบาลฉุกเฉิน ทำให้ภาครัฐต้องจัดหางบประมาณจำนวนมากเพื่อดำเนินการแก้ไขปัญหานี้
ผลผลิตลดลง คนไร้บ้านมักจะมีปัญหาในการหางานและรักษางาน ซึ่งอาจส่งผลให้ผลผลิตลดลงและการเติบโตทางเศรษฐกิจลดลง เนื่องจากการไร้ที่อยู่อาศัยอาจทำให้เป็นเรื่องยากในการรักษาตารางการทำงานให้คงที่ การเข้าถึงการขนส่ง หรือเข้าถึงความต้องการขั้นพื้นฐานที่เชื่อถือได้ เช่น อาหารและน้ำ
อัตราการเกิดอาชญากรรมที่เพิ่มขึ้น การไร้ที่อยู่อาศัยสามารถนำไปสู่การเพิ่มอัตราการเกิดอาชญากรรม เช่น การลักขโมยและการใช้ยาเสพติด ซึ่งอาจส่งผลให้ต้นทุนในการบังคับใช้กฎหมายและกระบวนการยุติธรรมสูงขึ้น รวมทั้งส่งผลเสียต่อธุรกิจในท้องถิ่นด้วย
ต้นทุนที่อยู่อาศัยเพิ่มขึ้น การไร้ที่อยู่อาศัยสามารถนำไปสู่วิกฤตที่อยู่อาศัย และนำไปสู่ค่าที่อยู่อาศัยที่สูงขึ้นสำหรับทุกคน ทั้งนี้เนื่องจากบุคคลไร้บ้านอาจพึ่งพาที่พักฉุกเฉินหรือบริการสาธารณะอื่นๆ ซึ่งอาจดึงทรัพยากรและงบประมาณจากส่วนอื่นๆ เช่น โครงการที่อยู่อาศัยราคาย่อมเยา
โดยรวมแล้ว การไร้บ้านอาจส่งผลกระทบอย่างมากต่อเศรษฐกิจของประเทศ และอาจเป็นภาระสำคัญสำหรับผู้เสียภาษีและภาคธุรกิจ ดังนั้นจึงจำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องแก้ไขปัญหานี้ผ่านนโยบายและกลยุทธ์ที่มีประสิทธิภาพซึ่งให้การสนับสนุนบุคคลไร้บ้านและระบุถึงสาเหตุของการไร้ที่อยู่อาศัยได้อย่างชัดเจน และตามติดอย่างใกล้ชิดเพื่อคลายปมตั้งแต่ต้นตอของปัญหาให้ได้
ประชากรไร้บ้านในสหรัฐอเมริกา ปัญหาที่หนักหนาสาหัสสากรรจ์ขึ้นทุกวัน
คนไร้บ้านในสหรัฐอเมริกามีให้พบเห็นจนชินตาในปัจจุบัน โดยเฉพาะในรัฐทางฝั่งตะวันตกอย่างแคลิฟอร์เนีย แน่นอนว่ามันเป็นปัญหาที่ไม่มีทางออกง่ายๆ โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อความเจริญรุ่งเรืองในสหรัฐอเมริกาในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมาได้ทิ้งกลุ่มคนที่เปราะบางที่สุดในประเทศไว้ข้างหลัง
ทุกเดือนมกราคม กระทรวงการเคหะและการพัฒนาเมืองของสหรัฐฯ (HUD) จะนับจำนวนประชากรไร้บ้านของประเทศ โดยนับจำนวนคนไร้บ้านในศูนย์พักพิงและตามท้องถนนเป็นรายบุคคล ในปี 2565 พบว่าจำนวนประชากรไร้บ้านอยู่ที่ราว 582,462 คน ลดลงจาก 647,258 คนในปี 2550 อย่างไรก็ตาม ก็มีผู้วิจารณ์ว่าแท้จริงแล้วประชากรไร้บ้านในสหรัฐอเมริกามีจำนวนมากขึ้น เนื่องจากคนไร้บ้านบางคนอาจจะอาศัยอยู่ในห้องนั่งเล่นในบ้านเพื่อนเป็นการชั่วคราว ค้างคืนในรถยนต์ นอนในโรงแรมหรือห้องเช่ารายวัน เหล่านี้คือประชากรไร้บ้านที่ “มองไม่เห็น”
โดยชาวอเมริกันไร้บ้านส่วนใหญ่เป็นเพศชายผิวขาว และมีประมาณ 171,521 คน อาศัยอยู่ในแคลิฟอร์เนีย
ที่น่าตกใจคือ ภาครัฐไม่มีมาตรการป้องกันที่ดีพอที่จะไม่ทำให้ทหารผ่านศึกกลายเป็นคนไร้บ้าน โดย 88.7% ของทหารผ่านศึกไร้บ้านเป็นผู้ชาย และในปี 2565 มี 19,565 คน อาศัยอยู่ในศูนย์พักพิงคนไร้บ้าน ทั้งนี้มีสาเหตุหลายประการที่ทำให้ทหารผ่านศึกสหรัฐฯ ต้องกลายเป็นคนไร้บ้าน รวมถึงการขาดที่อยู่อาศัยราคาไม่แพง เนื่องจากการการต่อสู้กับโรคเครียดหลังเหตุการณ์สะเทือนขวัญ (PTSD) หรือแม้แต่ปัญหาการใช้สารเสพติด ซึ่งล้วนแล้วแต่ส่งผลกระทบต่อศักยภาพในการทำงานและการหารายได้
นอกจากนี้ สหรัฐอเมริกายังมีปัญหาเยาวชนไร้บ้านที่น่าตกใจ ในปี 2565 มีคนไร้บ้านที่ไม่มีผู้ดูแลประมาณ 30,090 คนที่มีอายุต่ำกว่า 25 ปี อาศัยอยู่ข้างถนนในสหรัฐอเมริกา และ 97% ของเยาวชนไร้บ้านใน แคลิฟอร์เนียอาศัยอยู่นอกศูนย์พักพิงคนไร้บ้าน ไม่เพียงเท่านี้ ในขณะที่เยาวชนไร้บ้านส่วนใหญ่ในรัฐนี้ยังคงเป็นผู้ชายแต่สัดส่วนของเยาวชนข้ามเพศและคนไร้บ้านที่มีพฤติกรรมไม่สอดคล้องกับเพศกำเนิดนั้นมีมากกว่า 2 เท่าของประชากรคนข้ามเพศและคนไร้บ้านที่ไม่สอดคล้องกับเพศในระดับประเทศ
สุขภาพและความปลอดภัยของคนไร้บ้านในแอลเอ เมืองที่มีคนเร่ร่อนมากที่สุดในสหรัฐอเมริกา
น่าเศร้าที่คนไร้บ้านจำนวนมากในแอลเอ ต้องทนทุกข์ทรมานจากอาการป่วยทางจิตขั้นรุนแรงปัญหาการใช้สารเสพติด รวมถึงตกเป็นเป็นเหยื่อของการทารุณกรรมในครอบครัว นอกจากนี้ ประชากรไร้บ้านยังเสี่ยงต่อการตกเป็นเป้าหมายของการก่ออาชญากรรมจากความเกลียดชัง โดยในปี 2562 มีการโจมตีที่ไม่ก่อให้เกิดอันตรายถึงชีวิต 22 ครั้ง และการโจมตีที่ถึงแก่ชีวิต 14 ครั้งต่อคนไร้บ้าน ในปี 2562 การโจมตีที่ไม่ก่อให้เกิดอันตรายถึงชีวิต 9 ครั้งในปี 2562 เป็นการโจมตีด้วยอาวุธร้ายแรง และอีก 2 กรณี เกิดจากความโหดร้ายของตำรวจ
เพื่อแก้ไขปัญหาใหญ่ที่สะสมมานานหลายทศวรรษ คาเรน บาส นายกเทศมนตรีลอสแองเจลิสกล่าวว่า เธอต้องการเงิน 1.3 พันล้านดอลลาร์สหรัฐฯ เพื่อจัดการกับปัญหาคนไร้บ้าน ด้วยการช่วยหาที่พักพิงให้กับผู้คนราว 40,000 คนในแอลเอที่ยังไม่มีบ้านอยู่ในขณะนี้
บาส เคยหาเสียงว่าจะลดจำนวนประชากรไร้บ้านในแอลเอลง 17,000 คน ในปีแรกที่เธอดำรงตำแหน่ง ได้ประกาศว่าจะใช้เงินจำนวน 1.3 พันล้านดอลลาร์สหรัฐฯ ซึ่งถือว่ามากเป็นประวัติการณ์ในโครงการเพื่อแก้ไขปัญหาคนไร้บ้าน
อย่างไรก็ตาม ไม่ใช่สหรัฐอเมริกาเพียงประเทศเดียวที่เผชิญปัญหานี้ แต่ประเทศที่พัฒนาแล้วอื่นๆ ทั่วโลกต่างก็ปวดหัวกับปัญหานี้เช่นกัน เช่น เกาหลีใต้ จากข้อมูลของกระทรวงสาธารณสุขและสวัสดิการระบุว่ามีจำนวนคนไร้บ้านทั่วประเทศอยู่ที่ 14,404 คน ในปี 2564
เช่นเดียวกับยุโรป ที่ปัญหาคนไร้บ้านฝังรากลึกในหลายประเทศ เห็นได้ชัดในย่านที่อยู่อาศัยที่มีราคาแพงจะคลาคล่ำไปด้วยคนเร่รอน โดเฉพาะในใจกลางเมือง เช่น ลอนดอนและปารีส ในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมาค่าที่พักแพงขึ้นถึง 45% ขณะที่เมืองใหญ่ของประเทศอื่นๆ ในยุโรปก็เผชิญสถานการณ์ไม่ต่างกัน นั่นหมายความว่าผู้คนจำนวนมากในยุโรปไม่สามารถซื้อที่พักในราคาที่สอดคล้องกับรายได้ของตัวเอง
นี่กลายเป็นปัญหาใหญ่ของผู้อพยพเช่นกัน การที่มีผู้คนอพยพจากทั่วทุกมุมโลกไปยังประเทศต่างๆ ยุโรป ด้วยความหวังว่าจะมีชีวิตที่ดีขึ้น แต่ด้วยอัตราอสังหาริมทรัพย์ที่แพงระยับเช่นนี้ จึงเป็นการยากที่จะตั้งถิ่นฐาน และไม่สามารถเข้าถึงที่อยู่อาศัยถาวรได้ เป็นเหตุให้มีผู้อพยพจำนวนมากต้องจำยอมอาศัยอยู่ในที่พักพิงชั่วคราว เพื่อให้มีชีวิตผ่านไปในแต่ละวัน

กระนั้น เมื่อพิจารณา 10 อันดับประเทศที่มีคนไร้บ้านมากที่สุดในโลกพบว่า “ไนจีเรีย” ยืนหนึ่งเหนือตาราง จากจำนวนประชากรไนจีเรียทั้งหมด 218.5 ล้านคน มีคนไร้บ้านในไนจีเรียมากถึง 24.4 ล้านคน โดยชาวไนจีเรียมักอพยพจากพื้นที่ชนบทไปยังเมืองใหญ่เพื่อค้นหาที่พักพิง เงิน และโอกาส แต่หลายคนมีปัญหาในการปรับตัวเข้ากับชีวิตในเมืองเนื่องจากค่าครองชีพสูง ขาดการสนับสนุนทางสังคม เผชิญกับความท้าทายในการหางาน (เนื่องจากผู้มาใหม่ขาดทักษะด้านการศึกษาและการสื่อสารที่จำเป็น) รวมถึงทำงานเสี่ยงอันตรายแต่ได้รับค่าตอบแทนน้อย
ขณะที่ “ซีเรีย” มีอัตราคนไร้บ้านสูงที่สุดในโลก โดย 1 ใน 3 หรือประมาณ 29.6% ของประชากรทั้งหมด 22 ล้านคนของประเทศเป็นคนไร้บ้าน ขณะเดียวกันซีเรียยังคงมีสถานการณ์การพลัดถิ่นที่เลวร้ายที่สุดในโลก
แล้วประเทศที่แก้ปัญหาคนไร้บ้านได้สำเร็จ ดำเนินการอย่างไร
ไอซ์แลนด์ ฟินแลนด์ และญี่ปุ่น เป็นประเทศที่มีจำนวนคนไร้บ้านน้อยที่สุด และมีอัตราคนไร้บ้านน้อยที่สุด แม้ว่าจะเป็นเรื่องยากที่จะประเมินตัวเลขและอัตราที่ถูกต้องแม่นยำในแต่ละประเทศ แต่ก็มีข้อมูลบางอย่างที่สามารถบ่งชี้ถึงข้อมูลนี้ได้ เช่น กรณีของ “ไอซ์แลนด์” มีคนไร้บ้านเพียง 349 คน และเมื่อปี 2561 รัฐบาลก็ได้ประกาศว่าการแก้ปัญหาคนเร่ร่อนเป็นเรื่องสำคัญ โดยหนึ่งในเป้าหมายเร่งด่วน คือการสร้างบ้านให้กับคนไร้บ้าน

ด้าน “ฟินแลนด์” มีภารกิจในการยุติปัญหาคนไร้บ้านผ่านนโยบายที่อยู่อาศัยเป็นอันดับแรก โดยมุ่งเน้นไปที่การแก้ปัญหาที่อยู่อาศัยถาวรในระยะยาวซึ่งตรงข้ามกับการสร้างที่พักพิงชั่วคราว ซึ่งดำเนินการมาตั้งแต่ปี 2550 โดยการประเมินตามความต้องการของคนไร้บ้านเพื่อช่วยจัดหาทรัพยากร การฟื้นฟูสมรรถภาพ และความช่วยเหลือด้านทักษะการทำงาน ทำให้อัตราการไร้ที่อยู่อาศัยลดเหลือเพียง 0.08% เท่านั้น โดยข้อมูลล่าสุด ณ สิ้นปี 2564 แสดงให้เห็นว่ามีคนไร้บ้าน 3,950 คนอาศัยอยู่ในฟินแลนด์ ลดลง 390 คนเมื่อเทียบกับปีที่แล้ว และคาดว่าภายในปี 2570 จะไม่เหลือคนไร้บ้านแม้แต่คนเดียว
สำหรับ “ญี่ปุ่น” เป็นอีกประเทศที่เผชิญปัญหานี้น้อยมาก จากปี 2546 มีคนไร้บ้านเกือบ 26,000 คน ล่าสุดเมื่อปี 2565 เหลือไม่ถึง 4,000 คน ดังนั้นเมื่อเทียบกับจำนวนประชากรที่มีมากถึง 125 คน จึงทำให้ญี่ปุ่นเป็นประเทศที่มีอัตราการไร้บ้านต่ำที่สุดในโลก ซึ่งสถิติที่น่าพึงพอใจนี้ เป็นผลมาจากความคิดริเริ่มที่ดำเนินการโดยหน่วยงานท้องถิ่นและองค์กรพัฒนาเอกชนระดับภูมิภาค เช่น Tsukuroi Tokyo Fund องค์กรไม่แสวงหากำไรรายใหญ่ในญี่ปุ่นที่ดูแลการจัดสรรทรัพยากรเหล่านี้ และยังดำเนินการ Tsukuroi House ซึ่งเป็นความคิดริเริ่มที่ฟื้นฟูบ้านร้างและห้องพักเพื่อเป็นที่พักพิงสำหรับคนไร้บ้าน

สำหรับ “ประเทศไทย” ก็หนีไม่พ้นปัญหานี้เช่นกัน ภาครัฐก็ได้มีความพยายามในการแก้ไขปัญหาคนไร้บ้านมาอย่างต่อเนื่อง ล่าสุดเมื่อวันที่ 20 มีนาคม ที่ผ่านมา กระทรวงพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ (พม.) ร่วมมือกับกระทรวงมหาดไทย โดยกรมพัฒนาสังคมและสวัสดิการ ของพม.จะรับผิดชอบให้ศูนย์คุ้มครองคนไร้ที่พึ่งประจําจังหวัด ภายใต้พระราชบัญญัติการคุ้มครองคนไร้ที่พึ่ง พ.ศ. 2557 เป็นสถานที่ตั้งของเลขประจําบ้านและทะเบียนบ้านสําหรับคนไร้บ้านหรือคนเร่ร่อนที่เป็นคนไทย (ทะเบียนบ้าน พม.) อีกทั้งพิจารณาคุณสมบัติของคนไร้บ้านหรือคนเร่ร่อนที่เป็นคนไทย ที่มีความประสงค์จะย้ายเข้าทะเบียนบ้าน พม. เพื่อการแก้ไขปัญหาสถานะทางทะเบียนราษฎรให้เป็นไปตามหลักเกณฑ์และเงื่อนไขที่กรมการปกครองกําหนด
ปัจจุบัน มีคนไร้ที่พึ่งที่อยู่ในความคุ้มครองของ พม.จำนวนกว่า 4,500 คน ทั่วประเทศ และจากการลงพื้นที่ของศูนย์คุ้มครองคนไร้ที่พึ่งกรุงเทพมหานคร เมื่อปี 2565 พบคนไร้บ้านจำนวน 1,868 คน
ที่มา :
- Homelessness statistics in the world: causes and facts
- The Los Angeles mayor says she needs $1.3 billion to address homelessness in the city
- Homelessness in the U.S. – Statistics & Facts
- How do other countries deal with homelessness?
















