มูลนิธิเสนาะ อูนากูล ถอดบทเรียน “ปัญหา การบริหารจัดการน้ำ” พร้อมชี้ทางออกของการใช้น้ำให้เกิดประโยชน์กับทุกภาคส่วนอย่างยั่งยืนในอีอีซี

การบริหารจัดการน้ำ ในภาคตะวันออกของประเทศไทย นับว่าเป็นประเด็นการพัฒนาที่มีความสำคัญอย่างยิ่ง เนื่องจากปฏิเสธไม่ได้เลยว่า น้ำ เป็นทรัพยากรหลักในการพัฒนาเศรษฐกิจ ไม่ว่าจะเป็นในด้านเกษตรกรรม อุตสาหกรรม การท่องเที่ยว การอุปโภค บริโภค เพื่อคุณภาพชีวิตที่ดีของประชากรในพื้นที่ และทรัพยากรน้ำยังเป็นปัจจัยสำคัญต่อการรักษาสมดุลทางธรรมชาติทั้งในพื้นที่อนุรักษ์และระบบนิเวศทางทะเล ซึ่งส่งผลโดยตรงต่อการพัฒนาพื้นที่ภาคตะวันออกได้อย่างยั่งยืนในช่วงที่ผ่านมา

ทว่า ในช่วงเวลาที่ผ่านมา ต้องยอมรับว่าในหลายพื้นที่ในภาคตะวันออก โดยเฉพาะใน เขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก หรือ อีอีซี การบริหารจัดการน้ำ ยังคงขาดประสิทธิภาพ ทำให้หลายพื้นที่ต้องเผชิญกับปัญหาการขาดแคลนน้ำ น้ำท่วม มลพิษทางน้ำ
ด้วยเหตุนี้การเพิ่มขีดความสามารถในการบริหารจัดการน้ำจึงมีความสำคัญต่อพื้นที่ชายฝั่งทะเลตะวันออกอย่างมาก นอกจากนั้น หากในพื้นที่นี้มีการบริหารจัดการน้ำที่มีประสิทธิภาพและเป็นธรรมแล้ว ย่อมเป็นหนึ่งในปัจจัยที่ประกอบสร้างให้เกิดการดึงดูดการลงทุนและการพัฒนาในพื้นที่อีอีซีทั้งในปัจจุบันและอนาคตด้วย

จากความสำคัญที่กล่าวมานี้เอง ที่เป็นเหตุผลให้ สำนักงานคณะกรรมการนโยบายเขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก (สกพอ.) หรืออีอีซี ร่วมกับ มูลนิธิเสนาะ อูนากูล มหาวิทยาลัยบูรพา สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย (TDRI) สำนักงานพัฒนาเทคโนโลยีอวกาศและภูมิสารสนเทศ (องค์การมหาชน) (GISTDA) และศูนย์ศึกษาการพัฒนาที่ยั่งยืนและเศรษฐกิจพอเพียง สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์ (NIDA) จัดงานสัมมนาวิชาการประจำปี เรื่อง สถานการณ์ภาคตะวันออก พ.ศ. 2567 หัวข้อ “ระบบนิเวศของภาคตะวันออก และการบริหารจัดการน้ำ” ณ หอประชุมธํารงบัวศรี มหาวิทยาลัยบูรพา

แชร์แนวคิดสำคัญของการสัมมนาวิชาการประจำปี มูลนิธิเสนาะ อูนากูล “การบริหารจัดการน้ำ อย่างยั่งยืนในภาคตะวันออก”

โดยในพิธีเปิดงานนี้ ดร.ณรงค์ชัย อัครเศรณี ประธานมูลนิธิเสนาะ อูนากูล ได้กล่าวเปิดสัมมนาวิชาการประจำปี ในครั้งนี้ โดยเริ่มกล่าวถึงความเป็นมาของมูลนิธิเสนาะ อูนากูล โดยเฉพาะอย่างยิ่งกับบทบาทในการสนับสนุนการจัดทำรายงานการพัฒนาพื้นที่อย่างยั่งยืน ภาคตะวันออก ปี พ.ศ.2565 ในเรื่อง “การบริหารจัดการน้ำ อย่างยั่งยืนในภาคตะวันออก” ว่า
“ดังที่เราทราบกันดีว่า ดร.เสนาะ อูนากูล เป็นบุคคลสำคัญที่ทำให้เกิดโครงการ Eastern Seaboard (ESB) ในยุค 1980s ซึ่งได้กระตุ้นให้เกิดการพัฒนาภาคอุตสาหกรรมไทยและการเปลี่ยนแปลงในภาคตะวันออก โดยเฉพาะอย่างยิ่งในจังหวัดชลบุรีและระยองมากมายหลายด้าน”
ดร.ณรงค์ชัย อัครเศรณี ประธานมูลนิธิเสนาะ อูนากูล
“จนกระทั่ง เมื่อรัฐบาลไทย ได้มีแนวคิดที่จะเดินหน้าโครงการ ESB ภาค 2 ในนามโครงการอีอีซี หรือ Eastern Economic Corridor ซึ่งมีขนาดและเป้าหมายที่ใหญ่กว่า ESB มาก ทางมูลนิธิเสนาะ อูนากูล จึงมีความตั้งใจที่จะเข้ามามีบทบาทช่วยสังคมตรวจตรา หรือ Monitor การเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นในเขตพื้นที่นี้อีกชั้นหนึ่ง โดยได้ดำเนินการบนฐานข้อมูลจริง เช่น ภาพถ่ายจากดาวเทียม ข้อมูลเชิงสถิติ และยังเชิญชวนผู้เชี่ยวชาญด้านสิ่งแวดล้อมมาร่วมวิเคราะห์สถานการณ์ปัจจุบัน ตลอดจนการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้น เพื่อนำเสนอข้อเสนอแนะที่เป็นประโยชน์ต่อส่วนรวมได้อย่างรวดเร็วที่สุด”
“อย่างในการจัดทำรายงานการพัฒนาพื้นที่อย่างยั่งยืน ภาคตะวันออก ปี พ.ศ. 2565 ในเรื่อง “การบริหารจัดการน้ำ อย่างยั่งยืนในภาคตะวันออก” ซึ่งเป็นที่มาของการจัดงานสัมมนาวิชาการประจำปี เรื่อง สถานการณ์ภาคตะวันออก พ.ศ. 2567 ในหัวข้อ “ระบบนิเวศของภาคตะวันออก และการบริหารจัดการน้ำ ในวันนี้ ทางมูลนิธิฯ ก็ได้รับการสนับสนุนจากหน่วยงานพันธมิตร ทั้ง สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย หรือ TDRI ทั้งยังได้รับข้อมูลภาพถ่ายดาวเทียมที่เกี่ยวข้องจาก GISTDA และความร่วมมือในด้านต่างๆ ที่มาเติมเต็มให้รายงานฉบับนี้สมบูรณ์ขึ้นจาก มหาวิทยาลัยบูรพา มหาวิทยาลัยในพื้นที่จังหวัดชลบุรี และอีอีซีอีกด้วย”

ดร.จุฬา สุขมานพ เลขาธิการ อีอีซี

ยุทธศาสตร์การต่อยอดสร้างโอกาสให้อีอีซี ด้วย การบริหารจัดการน้ำ ตอบโจทย์ความต้องการของทุกภาคส่วน

ภายในงานสัมมนาวิชาการประจำปีของ มูลนิธิเสนาะ อูนากูล ในปีนี้ ดร.จุฬา สุขมานพ เลขาธิการ อีอีซี ได้กล่าวถึงการบริหารความพิเศษเพื่อสร้างโอกาสให้ อีอีซี เป็นการพัฒนาภายใต้แนวคิดเขตเศรษฐกิจพิเศษ “ความพิเศษที่จะกล่าวถึงนี้ หลักๆ คือความพิเศษจากกฎหมายเศรษฐกิจพิเศษที่บังคับใช้ใน “เขตเศรษฐกิจพิเศษ” หรืออีอีซี โดยโจทย์สำคัญของอีอีซี คือ การพัฒนาเศรษฐกิจที่ควบคู่ไปกับการพัฒนาที่ยั่งยืน”
“โดยคอนเซ็ปการพัฒนาในเชิงพื้นที่ของอีอีซี เป็นการพัฒนาเพื่อให้เกิดการลงทุนเป้าหมาย การเติบโตทางเศรษฐกิจ ยกระดับความเป็นอยู่ของประชาชน เพื่อทำให้เกิดการเติบโตอย่างยั่งยืน เท่ากับว่าเราพัฒนาเศรษฐกิจเพื่อยกระดับสังคมและความเป็นอยู่ของประชาชนในพื้นที่ ซึ่งนี่เป็นโจทย์ที่ใหญ่และสำคัญมาก เพราะเมื่อมาทำงานเราพบว่ามีปัจจัยเรื่องสังคมและพื้นที่เข้ามาเกี่ยวข้องเยอะมาก”

“ตั้งแต่ได้มารับตำแหน่ง เลขาธิการ อีอีซี สิ่งที่คนถามมากที่สุด จะเป็นในเรื่องของสาธารณูปโภคโดยเฉพาะในเรื่องของการเตรียมการรองรับการลงทุนที่จะเข้ามาในอนาคต โดย 2 เรื่องหลัก คือ น้ำ และไฟฟ้าที่เป็น Renewable Energy โดยในเรื่องน้ำสิ่งที่จำเป็นต้องดำเนินการ เราพบว่าปัญหาส่วนใหญ่ที่เกิดขึ้น เป็นปัญหาในเชิงโครงสร้าง หรือ Institution Arrangement ของการจัดการน้ำ”
“การบริหารจัดการน้ำ ในอีอีซี เริ่มตั้งแต่การจัดการ ต้นน้ำ ที่อ่างเก็บน้ำ จนถึงการกระจายน้ำไปยังปลายทาง ซึ่งจะทำให้ทราบต้นทุนของการจัดการน้ำในแต่ละภาคส่วนว่าเป็นอย่างไร โดยแบ่งแยกเป็นการเก็บข้อมูลในแห่งน้ำดิบ น้ำดิบ การกระจายน้ำไปยังผู้ใช้น้ำที่เป๋น โรงงานอุตสาหกรรม และครัวเรือน และการจัดโครงสร้างเช่นนี้ก็เพื่อประโยชน์ในการมาดูในเรื่องต้นทุนค่าน้ำ ที่มีแนวโน้มว่าอาจมีราคาที่แพงเกินไป ซึ่งปัญหานี้ถ้าปล่อยไป ไม่แก้ไข อาจทำให้เกิดปัญหาระยะยาวที่ราคาน้ำจาเป็นปัจจัยที่ลลดขีดความสามารถในการแข่งขันของอีอีซีลงได้ เพราะแน่นอนว่าปัจจัยที่นักลงทุนใช้ในการตัดสินใจว่าจะมาลงทุนในพื้นที่หรือไม่ มีตั้งแต่ในเรื่องงของที่ดิน แรงงาน และสิทธิประโยชน์ ตลอดจน การอำนวยความสะดวกเพื่อการประกอบกิจการในพื้นที่อีอีซี”

“ขณะเดียวกัน ต่อไปเป้าหมายการพัฒนาอีอีซี จะเป็นการเดินหน้าให้ความสำคัญใน 2 เรื่อง คือ การดึงดูดการลงทุนในพื้นที่อีอีซีและการทำให้ประชากรในพื้นที่อีอีซีมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น โดยเมื่อดูจีดีพี หรือผลิตภัณฑ์มวลรวมของพื้นที่อีอีซี เราได้ตั้งเป้าอัตราการขยายตัวเฉลี่ยจนถึงปี 2570 ไว้ร้อยละ 6.3 ซึ่งจะเกิดขึ้นได้เพราะประชากรในพื้นที่มีรายได้เพิ่มขึ้น ขณะที่ เมื่อดูการเติบโตของประชาชนในจังหวัด เราใช้ “ดัชนีความก้าวหน้าของคน” (Human Achievement Index) เป็นตัวชี้วัด ที่กำหนดว่าจะทำให้เกิดการเติบโตตามดัชนีนี้เพิ่มขึ้นอีกร้อยละ 2 ให้ได้”

ดร.ปรียานุช ธรรมปิยา กรรมการมูลนิธิเสนาะ อูนากูล

ชี้ 4 แนวทาง เพิ่มประสิทธิภาพการบริหารจัดการน้ำ ในอีอีซี ตอบโจทย์คุณภาพชีวิตที่ดีและการลงทุน

ต่อมา ดร.ปรียานุช ธรรมปิยา กรรมการมูลนิธิเสนาะ อูนากูล ได้แชร์ประเด็นสำคัญที่ค้นพบในการจัดทำ รายงานการพัฒนาพื้นที่อย่างยั่งยืน ภาคตะวันออก ปี พ.ศ. 2565 ในเรื่อง “การบริหารจัดการน้ำ อย่างยั่งยืนในภาคตะวันออก” ว่า
“ในรายงานฉบับนี้เราได้เจาะลึกไปนำเสนอในเรื่องของการบริหารจัดการน้ำในพื้นที่ภาคตะวันออก เพราะความจริงที่ชัดเจน คือ น้ำ เป็นทรัพยากรหลักทั้งในการดำรงชีวิตและการพัฒนาเศรษฐกิจ รวมถึงเป็นปัจจัยสำคัญในการรักษาสมดุลธรรมชาติ ระบบนิเวศ ให้มีความสมบูรณ์ได้อย่างยั่งยืน”
“ทั้งนี้ ในส่วนของเนื้อหาของรายงานได้แบ่งออกเป็น ส่วนของบทนำที่ทบทวนการพัฒนาในพื้นที่ตะวันออกโดยรวม และผลกระทบที่เกิดขึ้นจากการพัฒนาในพื้นที่ในช่วงเวลาที่ผ่านมา ผ่านมุมมองและตัวชี้วัดของการพัฒนาอย่างยั่งยืน โดยมีการทบทวนและวิเคราะห์ย้อนกลับไปตั้งแต่การพัฒนาภาคตะวันออกภายใต้โครงกี่พัฒนาพื้นที่ชายฝั่งทะเลตะวันออก หรือ Eastern Seaboard Development Program : ESB) จนกระทั่งมาถึงในปัจจุบัน ที่เกิดโครงการ ESB ภาคสอง นั่นคือ โครงการเขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก หรือ อีอีซี ซึ่งต้องยอมรับว่าตลอดเวลา 40 ปีที่ผ่านมา แม้จะเกิดโมเดลความสำเร็จที่สามารถต่อยอดไปใช้ในการพัฒนาพื้นที่อื่นได้ ทว่า ก็มีการก่อให้เกิดปัญหาสะสมในหลายมิติเช่นกัน”

“ต่อมา การศึกษาในประเด็นการบริหารจัดการน้ำในอีอีซี ยังพบว่า การพัฒนาใน 3 จังหวัด อีอีซี ได้แก่ ฉะเชิงเทรา ชลบุรี ระยอง มีความก้าวหน้าในการพัฒนา ทั้งในด้านเศรษฐกิจ การกระจายรายได้ การเข้าถึงบริการสาธารณสุข การศึกษา ดีกว่าจังหวัด non-EEC แต่ในด้านการจัดการต้นทุนทรัพยากรน้ำ การจัดการคุณภาพน้ำและสิ่งแวดล้อม ยังต้องให้ความใส่ใจเพิ่มขึ้น”
“ขณะเดียวกัน จากการสำรวจความคิดเห็นของประชาชนและผู้มีส่วนได้ส่วนเสียเกี่ยวกับการพัฒนาพื้นที่ พบว่าประชากรทุกจังหวัดสะท้อนความเห็นตรงกันว่าภายในอีก 3 ปี จะมีความต้องการใช้น้ำเพิ่มขึ้น และประชากรในเขตพื้นที่อีอีซียังงมีความกังวลเกี่ยวกับมลพิษทางอากาศมากกว่าในจังหวัดอื่นในภาคตะวันออก”
“ส่วนภาพรวมสถานการณ์ทรัพยากรน้ำในภาคตะวันออก พบว่าเมื่อเชื่อมโยงกับลักษณะทางภูมิศาสตร์การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ และปัญหาในการจัดการทรัพยากรน้ำ เริ่มจากลักษณะทางภูมิศาสตร์และพื้นที่เชิงกายภาพ รวมถึงผังเมืองและการใช้ประโยชน์ของที่ดินในภาคตะวันออก ครอบคลุมประเด็นน้ำต้นทุน ความต้องการใช้น้ำ แผนการพัฒนาแหล่งน้ำเพื่อรองรับการพัฒนาและความขัดแย้งในการใช้น้ำในพื้นที่อีอีซี”
“นอกจากนั้น มีการนำเสนอโครงสร้างการบริหารจัดการน้ำในภาคตะวันออก ผ่านกลไกการจัดการน้ำและการจัดการน้ำด้านอุปสงค์และอุปทานในภาคตะวันออก รวมถึงความท้าทายในการบริหารจัดการน้ำในอนาคต และยังนำเสนอด้วยระบบ Action Intelligence Policy (AIP) ที่ GISTDA ได้พัฒนาและดำเนินการเพื่อเสริมการบริหารจัดการน้ำในพื้นที่อีอีซี  ที่ทำให้เห็นภาพผ่านพื้นที่ต้นแบบ กรณีศึกษาชุมชนในท้องถิ่นมาบจันทร์ จ.ระยอง ซึ่งมีความเข้มแข็งในการจัดการน้ำด้วยตนเอง”

และสุดท้ายเป็นข้อเสนอแนะของรายงานฉบับนี้ต่อการพัฒนาพื้นที่ในภาคตะวันออก โดยให้ความสำคัฐกับการบริหารจัดการน้ำอย่างสมดุล มีประสิทธิภาพและเกิดความเป็นธรรมแก่ผู้ใช้น้ำ ด้วยแนวทางในการเพิ่มประสิทธิภาพด้านการบริหารจัดการน้ำในภาคตะวันออก 4 แนวทาง ได้แก่
  • ปรับวิธีคิดของภาครัฐในการจัดการทรัพยากรน้ำ จากที่เน้นการเพิ่มปริมาณน้ำอย่างต่อเนื่องไปสู่การพัฒนาระบบ ที่มuประสิทธิภาพในการจัดการ ทั้งด้านอุปสงค์และอุปทานของน้ำ เพื่อนำไปสู่การจัดสรรและใช้น้ำอย่างประหยัดและคุ้มค่า รวมถึงการลงทุนในการพัฒนาแหล่งน้ำโดยคำนึงถึงความคุ้มทุน โดยผู้ได้รับประโยชน์เป็นผู้รับผิดชอบค่าใช้จ่าย
  • เสริมสร้างศักยภาพและความเข้มแข็งของท้องถิ่น ชุมชน และองค์กรผู้ใช้น้ำ โดยพัฒนาบุคลากรและเพิ่มทักษะความรู้ให้แก่บุคลากรในองค์กรทุกระดับ รวมถึงผู้นำชุมชน พัฒนาฐานข้อมูลเพื่อการตัดสินใจและการเรียนรู้ขององค์กรผู้ใช้น้ำ สร้างความรู้สึกหวงแหนและการเป็นเจ้าของทรัพยากรน้ำ
  • พัฒนาระบบบริหารจัดการน้ำแบบบูรณาการ หรือที่เรียกว่า Integrated Area-based Water Resource Management (IWRM) ซึ่งสำนักงานคณะกรรมการนโยบายเขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก ควรเป็นหน่วยงานกลางในการบูรณาการการบริหารจัดการน้ำในพื้นที่ โดยอาจดำเนินการในลักษณะทดลองนวัตกรรมการจัดการน้ำในลุ่มน้ำ ที่มีปัญหาพิเศษเฉพาะพื้นที่ (Sandbox ภายใต้พระราชบัญญัติเขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก พ.ศ. 2561 เพื่อให้การบริหารจัดการน้ำใน EEC สอดคล้องกับหลักการพัฒนาอย่างยั่งยืนและพัฒนาระบบการให้บริการภาครัฐแบบเบ็ดเสร็จครบวงจร
  • เตรียมแผนรองรับ ป้องกัน และลดผลกระทบที่เกิดจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและการเผชิญกับภัยภูมิอากาศในเขตพื้นที่ EEC รวมถึงพื้นที่ชายฝั่งตะวันออกของประเทศไทย โดยสร้างสิ่งแวดล้อมเชิงนิเวศสำหรับการบริหารจัดการน้ำอย่างยั่งยืน สนับสนุนการวิจัยและพัฒนาเทคโนโลยีที่ใช้ในการจัดการน้ำให้มีประสิทธิภาพ และส่งเสริมพลังงานทดแทนและลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจก รวมถึงส่งเสริมการขนส่งสาธารณะที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม

แชร์มุมมองการพัฒนาในทุกมิติที่เกิดขึึ้นเพื่อพัฒนาภาคเศรษฐกิจไทย

4 เทรนด์ท้าทายเศรษฐกิจและธุรกิจไทย หากไม่เร่งปรับตัว เสี่ยงเติบโตชะลอลง

แก้หนี้เสียอย่างยั่งยืน ดึงนักลงทุนสถาบันร่วมขับเคลื่อนประเทศไทย

“เเลนด์บริดจ์” ปัดฝุ่นเพื่อเดินหน้าหรือเป็นแค่แผ่นเสียงตกร่อง