เส้นทางการต่อสู้เพื่อพัฒนา อุตสาหกรรมข้าวไทย ให้เป็นหนึ่งในภูมิภาคต้องผ่านด่านอะไรบ้าง?

“ในน้ำมีปลา ในนามีข้าว” เป็นคำกล่าวที่คนไทยทุกคนต่างคุ้นหู ใช้สื่อสารเพื่อสร้างการรับรู้ถึงความอุดมสมบูรณ์ของทรัพยากรบ้านเรามาเป็นเวลานาน แม้ว่าในวันนี้ ทั้ง “ในน้ำ” และ “บนบก” ต้องเผชิญกับภัยคุกคามเรื่องสภาพภูมิอากาศเปลี่ยนแปลง หรือ Climate change ที่หนักหน่วง แต่อุตสาหกรรมการเกษตร โดยเฉพาะ อุตสาหกรรมข้าวไทย ก็ยังเป็นพืชเศรษฐกิจหลักที่สร้างรายได้เข้าประเทศอย่างต่อเนื่อง

โดยที่ผ่านมา อุตสาหกรรมข้าวไทย เติบโตอยู่ท่ามกลางปัจจัยแทรกแซงไม่น้อย โดยเฉพาะการต่อสู้กับประเทศคู่แข่ง ที่มีความพยายามจะลอกเลียนแบบและดัดแปลงพันธุกรรมเพื่อจดสิทธิบัตรว่าข้าวที่จำหน่าย คือ ข้าวหอมมะลิไทย คุณภาพพรีเมียม ทั้งที่ในข้อเท็จจริงพันธุ์ข้าวหอมมะลิไทย จัดเป็นข้าวที่ดีที่สุดในโลก หรือ “World’s Best Rice Award” ติดต่อกันมา 7 ปี จากการประกวด งานประชุมข้าวโลก (World Rice Conference) ซึ่งจัดโดยผู้ค้าข้าวโลกในสหรัฐอเมริกา

ข้าวหอมมะลิไทย กับศักดิ์ศรีที่ต้องรักษาไว้ เพื่อทวงบังลังก์ข้าวไทยที่ทั่วโลกยอมรับในคุณภาพ

นอกจาก ข้าว จะเป็นสินค้าที่นิยมบริโภคในประเทศแล้ว ในแต่ละปีข้าวหอมมะลิไทย (Thai Jasmine Rice) ถือเป็นสินค้าส่งออกที่สร้างรายได้เข้าประเทศมูลค่ามหาศาล แม้ว่าก่อนหน้านี้จะไทยจะเสียแชมป์การส่งออกข้าวให้กับเวียดนามไปแล้วก็ตาม

โดยข้อมูลจากกรมศุลกากร ระบุว่า เมื่อปี 2566 ไทยมีปริมาณส่งออกข้าว 8,763,266 ล้านตัน มูลค่า 178,136 ล้านบาท มีปริมาณเพิ่มขึ้น 13.7% และมูลค่าเพิ่มขึ้น 28.4% เมื่อเทียบกับช่วงเดียวกันของปี 2565 ที่ส่งออกปริมาณ 7,710,236 ตัน มูลค่า 138,698 ล้านบาท ขณะที่เป้าส่งออกปี 2567 ภาคเอกชนตั้งเป้าไว้ที่ 7.5 ล้านตัน มูลค่า 150,000 ล้านบาท โดยการส่งออกข้าวในเดือน ธ.ค. 2566 มีปริมาณ 817,499 ตัน มูลค่า 18,585 ล้านบาท เมื่อเทียบกับเดือน ธ.ค. 2565 ที่ส่งออก 785,317 ตัน มูลค่า 14,932 ล้านบาท

แนวโน้มความต้องการข้าวหอมมะลิของไทยที่ดีขึ้นอย่างต่อเนื่อง เป็นเพราะผู้ส่งออกมีสัญญาส่งมอบข้าวที่ยังต้องเร่งส่งมอบจำนวนมาก ประกอบกับผู้นำเข้าที่สำคัญในเอเชีย เช่น อินโดนีเซีย มาเลเซีย ฟิลิปปินส์ญี่ปุ่น รวมทั้งตลาดหลักในภูมิภาคแอฟริกา ตะวันออกกลาง และอเมริกา ยังคงมีความต้องการข้าวอย่างต่อเนื่องทั้งข้าวขาว ข้างนึ่ง และข้าวหอม เพื่อชดเชยอุปทานข้าวในประเทศที่ลดลง และ สำรองไว้ใช้ในช่วงไตรมาสแรกของปี 2567 ประกอบกับอุปทานข้าวที่ส่งออกได้ของไทยยังคงมีเพียงพอและราคาข้าวของไทยยังอยู่ใน ระดับที่แข่งขันได้จึงทำให้ผู้นำเข้าข้าวหันมาซื้อข้าวไทยมากขึ้น

ดังนั้น ด้วย “อัตลักษณ์และรสชาติของข้าวไทย” ปฎิเสธไม่ได้ว่า นอกเหนือจากพันธุ์ข้าวและสภาพภูมิศาสตร์ของประเทศ คือ จุดสำคัญที่ทำให้ต้นข้าว สามารถเจริญได้ทั้งในน้ำขังและในที่แห้งชื้นแฉะ โดนแดดได้ตลอดวัน ทำให้ต้นข้าวโตได้เร็ว แม้พื้นที่ในเขตร้อนหลายประเทศจะนิยมปลูก แต่ข้าวไทยจะได้คุณภาพดีมากกว่าที่อื่น

แต่อย่างไรก็ตาม ในอีกด้านของเหรียญ ก็ต้องยอมรับว่าในช่วงหลายปีที่ผ่านมา มีข้อค้นพบว่าคุณภาพของข้าวไทยมีคุณภาพลดลงทั้งในแง่ของผลผลิตต่อไร่ที่ไม่ได้เพิ่มขึ้น ความหอมของเมล็ดข้าวที่มีความหอมลดลงและสั้นลง ข้อเสียนี้เองที่กลายเป็นรอยรั่ว ทำให้ข้าวจากประเทศเพื่อนบ้านมีความหอมใกล้เคียงจนแทบจะแยกไม่ออกและเข้ามาแย่งส่วนแบ่งตลาดข้าวไทยไปกว่าครึ่ง

เวียดนาม คู่แข่งสำคัญ บนสังเวียนการส่งออกข้าวในระดับโลก

ขณะที่ประเทศร่วมภูมิภาคอย่าง เวียดนาม ซึ่งมีพื้นที่เพาะปลูกข้าวหอมในเขตที่ราบลุ่มแม่น้ำโขง (the Mekong Delta) จำนวน 6.25 ล้านไร่ หรือประมาณร้อยละ 25 ของพื้นที่เพาะปลูกข้าวทั้งประเทศ ก็เร่งผลิตข้าวหอมได้ปีละประมาณ 5.5 ล้านตันข้าวเปลือก หรือประมาณ 3.5 ล้านตัน และส่งออกขายแข่งกับไทยเช่นกัน

โดยการปลูกข้าวของเวียดนาม ได้ให้ความสำคัญกับวิธีการปลูกข้าวที่มีคุณภาพ มีความหอม นุ่ม ซึ่งเป็นข้าวที่ได้ราคาดีและตอบโจทย์กับตลาด ทำให้ข้าวของเวียดนามมีคุณภาพไม่ด้อยกว่าข้าวไทยเลย

ด้วยเหตุนี้ เจริญ เหล่าธรรมทัศน์ นายกสมาคมผู้ส่งออกข้าวไทย จึงเน้นย้ำว่าต้องมีการเพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขันให้ข้าวไทยอย่างเร่งด่วนในทุกมิติ เพราะจากนี้ไปการแข่งขันจะรุนแรงและเข้มข้นขึ้น เนื่องจากประเทศคู่แข่งเร่งพัฒนาพันธุ์อยู่ตลอดเวลา และให้ผลผลิตต่อไร่ที่สูง ในขณะที่ต้นทุนการผลิตของไทยและผลผลิตที่ได้กลับสวนทางกัน

ส่วนปัญหาคุณภาพกลิ่นข้าวหอมมะลิที่ลดลง อยู่ที่การพัฒนาสายพันธุ์ ซึ่งไทยทำน้อยไป จึงต้องร่วมกันคิดว่า ทำอย่างไร จึงจะให้ข้าวหอมมะลิไทย ยังคงความหอมเหมือนเดิม หรือกล่าวคือ ไทยควรสร้างสายพันธุ์ใหม่ๆ มาทดแทนพันธุ์ข้าวเก่าๆ เพื่อช่วยลดต้นทุนให้กับชาวนา

เนื่องจากการปลูกข้าวของชาวนาไทย ร้อยละ 80 ยังอาศัยน้ำจากธรรมชาติ โดยเฉพาะภาคอีสานที่ไม่มีระบบชลประทานที่ดีเหมือนกับภาคกลางที่มีระบบชลประทานเข้าถึง ทำนาได้ปีละ 2 ครั้ง หากเปรียบเทียบกับเวียดนามที่มีระบบน้ำจากธรรมชาติที่ดี ในขณะที่ไทยต้องอาศัยน้ำจากในช่วงฤดูฝน และน้ำในเขื่อนมีไม่เพียงพอต่อการเพาะปลูก

ทั้งที่ ในภาคอีสานของเรามีพื้นที่เพาะปลูกข้าวนาปีมากกว่า 39 ล้านไร่ หรือคิดเป็นสัดส่วน 61.9% ของขนาดพื้นที่เพาะปลูกข้าวนาปีทั้งหมดในประเทศ และมีผลผลิตมากกว่า 13 ล้านตัน หรือคิดเป็นสัดส่วน 48.1% ของผลผลิตปลูกข้าวนาปีทั้งหมดในประเทศ ซึ่งทั้งพื้นที่เพาะปลูกและผลผลิตข้าวนาปีในอีสานมากเป็นอันดับที่ 1 ของประเทศ

จากข้อมูลใน Facebook : Isan Insight ได้เปิดเผยให้เห็นว่า พื้นที่เพาะปลูกข้าวนาปีกระจุกตัวอยู่ที่จังหวัดในอีสานตอนล่าง อย่างจังหวัดอุบลราชธานี นครราชสีมา สุรินทร์ และศรีสะเกษ ซึ่งเพียง 4 จังหวัดนี้ก็มีพื้นที่เพาะปลูกข้าวนาปีมากกว่า 13.8 ล้านไร่ หรือคิดเป็นสัดส่วน 35.4%

แต่ก็ต้องยอมรับว่าการปลูกข้าวของชาวนาไทย ร้อยละ 80 ยังอาศัยน้ำจากธรรมชาติ โดยเฉพาะภาคอีสานที่ไม่มีระบบชลประทานที่ดีเหมือนกับภาคกลางที่มีระบบชลประทานเข้าถึง ทำนาได้ปีละ 2 ครั้ง หากเปรียบเทียบกับเวียดนามที่มีระบบน้ำจากธรรมชาติที่ดี ในขณะที่ไทยต้องอาศัยน้ำจากในช่วงฤดูฝน และน้ำในเขื่อนมีไม่เพียงพอต่อการเพาะปลูก

การพัฒนาพันธุ์ข้าวไทยอย่างต่อเนื่อง หนึ่งในปัจจัยชี้ชะตาความอยู่รอดของ อุตสาหกรรมข้าวไทย

ต่อไปเป็นประเด็นที่ชัดเจนว่าถ้าประเทศไทยอยากขับเคลื่อน อุตสาหกรรมข้าวไทย ให้ได้อย่างยั่งยืน นักวิชาการ ได้เน้นย้ำว่าต้องมีการพัฒนา “สายพันธุ์ข้าว” โดยรัฐต้องทุ่มงบวิจัยในด้านนี้เพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง

สำหรับพันธุ์ข้าวไทยในปัจจุบัน พบว่า มีจำนวน 12 สายพันธุ์ ที่มีการเพาะปลูกในแต่ละภูมิภาค และข้าวแต่ละสายพันธ์ ก็มีคุณสมบัติ ที่แตกต่างกันไป ประกอบด้วย ข้าวหอมมะลิ 105 ,ข้าวหอมมะลิทุ่งกุลา ,ข้าวกล้อง ,ข้าวไรซ์เบอร์รี่ ,ข้าวมันปู, ข้าวสังข์หยดพัทลุง,ข้าวเหลืองปะทิวชุมพร ,ข้าวเจ๊กเชยเสาไห้,ข้าวเหนียว กข 6, ข้าวเหนียวเขาวง,ข้าวเหนียวพันธุ์เขี้ยวงู,และข้าวเหนียวดำ

รศ.สมพร อิศวิลานนท์ นักวิชาการอาวุโส สถาบันคลังสมองของชาติ กล่าวว่า “การพัฒนาสายพันธุ์ข้าว เป็นสิ่งสำคัญ และรัฐบาลต้องเปลี่ยนความคิด ต้องลดการให้เงินอุดหนุนชาวนา 4-5 แสนล้านบาท และทุ่มงบประมาณเพื่อใช้วิจัยพันธุ์หรือปรับปรุงข้าว”

“ที่ผ่านมาหน่วยงานวิจัยได้รับปรับปรุงพัฒนาพันธุ์ข้าวปีละ 190-200 ล้านบาทเท่านั้น ไม่มีการเพิ่มงบประมาณ และนักวิจัยพันธุ์ข้าวที่ทำงานอยู่ก็น้อยมาก หากจะเร่งปรับปรุงและพัฒนาสายพันธุ์ข้าวออกมาให้เพียงพอกับความต้องการของตลาด ก็ต้องเพิ่มงบประมาณและกำลังคน ขณะที่ ต้องให้ความสำคัญกับนวัตกรรมที่ใช้ข้าวเป็นวัตถุดิบ เพื่อสนองความต้องการตลาดโลก เพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขันข้าวไทยในตลาดโลกด้วย”

แนวโน้ม อุตสาหกรรมข้าวไทย ปี 2567-2568 จะเป็นอย่างไร?

จากข้อมูลของ สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร และ กรมวิชาการเกษตร ได้ระบุว่าในช่วงปี 2567-2568 ผลผลิตมีทิศทางหดตัว โดยมีปัจจัยท้าทายจาก

1. แนวโน้มปรากฏการณ์ El Niño และคาดว่าจะคงอยู่ต่อราว 1-2 ปี ทำให้เกิดภาวะฝนทิ้งช่วงและภัยแล้ง

2. ต้นทุนการผลิตที่สูงขึ้นโดยเฉพาะราคาปุ๋ยทำให้เกษตรกรบางส่วนลดการใช้ปุ๋ยซึ่งอาจทำให้ผลผลิตต่อไร่ลดลง

อย่างไรก็ตาม แรงหนุนจากมาตรการสนับสนุนภาครัฐ อาทิ โครงการประกันรายได้ แผนรักษาเสถียรภาพอุตสาหกรรมข้าว มาตรการช่วยเหลือต้นทุนการผลิต และแผนการบริหารจัดการน้ำให้เพียงพอสำหรับภาคเกษตร ยังคงจูงใจให้เกษตรกรบางรายขยายการเพาะปลูกข้าวต่อเนื่อง

ส่วนในด้านความต้องการบริโภคข้าวในประเทศมีแนวโน้มกระเตื้องขึ้นตามการฟื้นตัวของธุรกิจร้านอาหาร โรงแรม และอุตสาหกรรมต่อเนื่องโดยเฉพาะการผลิตอาหาร

ขณะที่ ราคาส่งออกข้าวของไทยคาดว่าจะยังปรับขึ้นต่อเนื่อง สาเหตุจาก

1. ปัจจัยทั้งด้านอุปทานจากผลผลิตข้าวในประเทศที่คาดว่าจะลดลงจากปัญหาสภาพอากาศ

2. ปัจจัยด้านอุปสงค์จากความต้องการข้าวในตลาดโลกที่จะเพิ่มขึ้นและสต๊อกข้าวในโลกที่มีแนวโน้มลดลง ตามภาวะเศรษฐกิจของตลาดหลักที่จะทยอยฟื้นตัว รวมทั้งความกังวลด้านความมั่นคงด้านอาหารที่จะยังคงอยู่จากภาวะสงคราม

ที่มา :

• บทความเรื่อง “”ชะตากรรม”ข้าวไทย ในเงื้อมมือรัฐ ขาดทุน หนุน-พัฒนาสายพันธุ์” จากเว็บไซต์ Thai PBS
• บทความเรื่อง “พามาเบิ่ง “อีสานปลูกข้าวนาปี” มากเป็นอันดับ 1 ของประเทศ มีพื้นที่กว่า 39 ล้านไร่” จาก Facebook : Isan Insight

การพัฒนาอุตสาหกรรมการเกษตรของไทยในหลากหลายมิติ

เกษตรไทยท่ามกลางกระแสรักษ์สิ่งแวดล้อม เปลี่ยนผ่านอย่างไรให้ได้เปรียบ

ถอดบทเรียนการปลดล็อค ศรีสะเกษ จากจังหวัดยากจนสู่ เมืองเกษตรอินทรีย์ ด้วย โมเดลเศรษฐกิจ BCG

เจาะนโยบายยกระดับ เศรษฐกิจครัวเรือนภาคเกษตร เพิ่มรายได้เกษตรกรไทยอย่างยั่งยืน