ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค กับกระบวนการทำวิจัย

ตามรูปศัพท์แล้ว “วิจัย” หมายถึง “การเฟ้นหา” คือการค้นคว้า สืบเสาะ ตรวจสอบ และพิสูจน์ ซึ่งมี 4 ระดับคือ

1. เฟ้นหาความจริง

2. เฟ้นหาสิ่งที่ต้องการ

3. เฟ้นหาหนทางเพื่อลงมือทำ

4. เฟ้นหาวิธีทำให้สำเร็จ

นอกจากจะหมายถึง “การเฟ้นหา” แล้ว คำว่า “วิจัย” สามารถแปลได้ว่า “ปัญญา” หรือเป็น “เครื่องมือ” ในการเสาะแสวงหา “ปัญหา” เพื่อประยุกต์ใช้ “ปัญญา” ในการ “แก้ปัญหา” และทำให้เกิด “ปัญญา” หรือทำให้เกิดการพัฒนา “สติปัญญา” แล้ว หากเปรียบเทียบ “การวิจัย” กับหลักธรรมในศาสนาพุทธ ก็คงเปรียบได้กับ “อริยสัจ 4” ที่ประกอบด้วย ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค ได้อีกด้วย โดยสามารถเปรียบเทียบ “การวิจัย” กับ “อริยสัจ 4” ได้ดังนี้

1. ทุกข์ คือสภาพปัญหาที่พบเจอ หรือสภาพปัจจุบันที่ต้องการทำวิจัยเพื่อค้นหาแนวทางแก้ปัญหา ยกระดับ และพัฒนาสภาพปัจจุบัน เปรียบได้กับบทที่ 1 ใน “การทำวิจัย” ที่เริ่มตั้งแต่การตั้งหัวข้อวิจัย การเขียนความสำคัญของปัญหา การกำหนดวัตถุประสงค์ การกำหนดขอบเขตการทำวิจัย การตั้งสมมุติฐานการวิจัย และประโยชน์ที่คาดว่าจะได้รับ

2. สมุทัย คือสาเหตุที่ทำให้เกิดทุกข์ หรือต้นเหตุของปัญหา นับเป็นส่วนสำคัญที่ต้องค้นคว้า เพื่อหาให้ได้ว่า สิ่งใดที่เป็นต้นตอของปัญหา ซึ่งอาจมีผู้เคยค้นพบแล้วในรูปแบบ “งานวิจัย” ที่เคยทำมาก่อนเรา เปรียบได้กับบทที่ 2 ใน “การทำวิจัย” คือการทบทวนวรรณกรรม หรือ Literature Review

3. นิโรธ คือหนทางและวิธีที่จะนําไปสู่การดับทุกข์ เปรียบได้กับบทที่ 3 และบทที่ 4 ใน “การทำวิจัย” คือวิธีดำเนินการวิจัย ประกอบด้วย ประชากรและกลุ่มตัวอย่าง วิธีสุ่มตัวอย่าง การสร้างเครื่องมือวิจัย การหาความเที่ยงและความตรงของเครื่องมือวิจัย วิธีการเก็บข้อมูล สถิติที่ใช้ในการวิจัย วิธีวิเคราะห์ข้อมูล การนำเสนอผลการวิจัย และการอภิปรายผลการวิจัย

4. มรรค คือแนวปฏิบัติที่นําไปสู่ความดับทุกข์ เปรียบได้กับบทที่ 5 ใน “การทำวิจัย” คือการสรุปผลการวิจัย และการนำเสนอข้อเสนอแนะจากการทำวิจัย เพื่อนำไปประยุกต์ใช้สำหรับการแก้ปัญหา หรือดับทุกข์

ดังนั้น “งานวิจัย” จึงตั้งอยู่บนความเชื่อแห่งหลักการความเป็นเหตุเป็นผล ต้องขุดหาสาเหตุของปัญหาไปจนถึงต้นตอ ต้องหาแนวทางการปัญหาที่ลึกถึงราก ลึกถึงแก่น และต้องนำผลการวิจัยไปประยุกต์ใช้ให้เกิดประโยชน์

เพราะ “การวิจัย” คือการศึกษาค้นคว้าให้รู้ในสิ่งที่ไม่รู้ ไม่ว่าจะเป็นความรู้จากการค้นพบของผู้อื่น (บทที่ 2) แต่เราเพิ่งรับรู้ กับความรู้ที่มีอยู่แล้วตามธรรมชาติ แต่ยังไม่มีผู้ใดค้นพบ (บทที่ 4) ความรู้ประเภทแรกสามารถค้นหาได้จากแหล่งความรู้ต่างๆ เช่น ตำรา หนังสือ งานวิจัยเก่าๆ หรือระบบสารสนเทศใน Internet ส่วนความรู้ประเภทหลัง เป็นเรานี่เองที่จะค้นพบเป็นคนแรก นี่คือคำจำกัดความของ “การทำวิจัย”

คุณสมบัติของ “การวิจัย”

1. การวิจัยจะต้องนำไปสู่การแก้ปัญหาเพื่อบรรลุเป้าหมายสุดท้าย (Ultimate Goal) หรือการค้นพบความสัมพันธ์ระหว่างเหตุและผล และความสัมพันธ์ระหว่างตัวแปร (Variable) ต่างๆ

2. การวิจัยจะต้องสร้างข้อสรุปแบบนัยทั่วไป (Generalization) หลักการ (Principle) และทฤษฎี (Theory) ซึ่งจะเป็นประโยชน์ในการใช้พยากรณ์สิ่งที่จะเกิดขึ้นในอนาคต

3. การวิจัยจะต้องตั้งอยู่บนพื้นฐานของประสบการณ์ที่สามารถสังเกตเห็นได้ (Observable Experience) หรือหลักฐานเชิงประจักษ์ (Empirical Evidence) ซึ่งในหลายกรณีอาจมีคำถามต่างๆ ที่น่าสนใจ ทว่า ไม่สามารถนำไปสู่กระบวนการทำวิจัยได้ เพราะไม่สามารถสังเกตได้

4. การวิจัยจะต้องสังเกตให้ถูกต้อง (Accurate Observation) และพรรณาความได้ โดยนักวิจัยอาจเลือกวิธีการวัดและเครื่องมือวัดที่มีความเหมาะสมสำหรับการหาคำตอบ และนักวิจัยอาจใช้วิธีการวิจัยเชิงคุณภาพ (Qualitative Research) หรือการวิจัยแบบผสานวิธี (Mixed Method) ก็ได้ตามความเหมาะสม

5. การวิจัยจะต้องให้ความสำคัญกับข้อมูล ไม่ว่าจะเป็นข้อมูลปฐมภูมิ หรือข้อมูลทุติยภูมิ โดยต้องมีการจัดการใหม่ (Reorganizing) ส่วนการนำเอาผลงานของผู้ทำวิจัยไว้แล้วมาศึกษาใหม่ (Restating) ไม่ถือว่าเป็นการทำวิจัย เพราะไม่ทำให้เกิดความรู้ใหม่

6. การวิจัยจะต้องมีวิธีการหรือการออกแบบงานวิจัย (Research Procedure or Research Design) หมายถึงการมองภาพรวมได้คมชัด ซึ่งนำไปสู่การประมวลผล การวิเคราะห์ และการสังเคราะห์ ที่ถูกต้องตรงตามระเบียบวิธีวิจัย

7. นักวิจัยจะต้องมีความรู้ ความชำนาญ หรือความเชี่ยวชาญ (Expertise) นักวิจัยต้องรู้ และเข้าใจปัญหา (Problem) ในหัวข้อที่ทำ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ต้องศึกษาค้นคว้า ว่าผู้อื่นได้ทำวิจัยที่เกี่ยวข้องกับหัวข้อของเรามากน้อยเพียงไร นักวิจัยต้องรู้จักเลือกสรรถ้อยคำที่ใช้ (Terminology) มีแนวคิด (Concept) และทักษะด้านเทคนิค (Technical Skill) เพื่อที่จะเข้าใจ และวิเคราะห์ข้อมูลที่เก็บรวบรวมมาได้อย่างถูกต้อง

8. การวิจัยจะต้องมีวัตถุประสงค์ และเหตุผลถูกต้องตามหลักตรรกวิทยา (Logic) นักวิจัยจึงควรใช้ทุกเครื่องมือที่เป็นไปได้ในกระบวนการวิจัย (Procedure) ผ่านข้อมูลที่เก็บรวบรวมมา เพื่อให้ได้ข้อสรุปของงานวิจัย และนักวิจัยต้องพยายามขจัดอคติส่วนตัว (Bias) ในการวิเคราะห์ข้อมูล

9. การทำวิจัยจะต้องมีการบันทึกผลการวิจัยไว้อย่างชัดเจน และเขียนรายงานวิจัย รวมถึงบทความวิจัยอย่างระมัดระวัง โดยจะต้องให้คำนิยาม (Definition) คำสำคัญ (Keyword) และจะต้องตระหนักถึงข้อจำกัด (limitation) ต่างๆ และจะต้องเสนอข้อสรุป (Conclusion) ด้วยความระมัดระวัง รวมถึงต้องมีการอ้างอิง (Reference) อย่างถูกต้อง