เชื่อมโลกพลังงานจากใจกลางความว่างเปล่า ส่องบทบาท “ต้าจง” เมืองเล็กกลางทะเลทรายในเส้นทาง BRI

กลางผืนทรายเวิ้งว้างอันร้อนระอุของทะเลทรายทากลามากัน (Taklamakan Desert) ซึ่งได้ชื่อว่าเป็น “ทะเลสาบแห่งความตาย” มีเมืองหนึ่งที่ดูเหมือนจะกลืนหายไปในความเงียบงันของภูมิประเทศและภูมิอากาศอันโหดร้าย แต่กลับตั้งตระหง่านขึ้นมาอย่างแข็งแกร่ง เมืองนั้นคือ “ต้าจง” (Tazhong)

แม้จะเป็นเพียงจุดเล็กๆ บนแผนที่และไม่มีใครรู้จักหากไม่อยู่ในแวดวงพลังงาน โลจิสติกส์ หรือภูมิรัฐศาสตร์ แต่เมืองแห่งนี้กลับกลายเป็นจุดยุทธศาสตร์ที่จีนเลือกจะปักหมุดลงกลางทะเลทราย เพื่อทำหน้าที่มากกว่าการเป็นทางผ่าน ต้าจงจึงเป็นสัญลักษณ์ของแนวคิด “เชื่อมโยงจากภายใน” ที่อยู่เบื้องหลังโครงการยักษ์ระดับโลกอย่าง Belt and Road Initiative (BRI) 
เมื่อเส้นทางสายไหมยุคใหม่ของจีนไม่ได้เริ่มจากการขยายอิทธิพลออกนอกประเทศ แต่เริ่มจากการบุกเบิกพื้นที่ที่ไม่มีใครกล้าแตะภายในประเทศเองก่อน และในใจกลางทะเลทรายร้างไกลแห่งนี้ “ต้าจง” กำลังกลายเป็นหมุดหมายสำคัญที่เปลี่ยนทางตันทางภูมิประเทศ ให้กลายเป็นสะพานเชื่อมเศรษฐกิจระดับภูมิภาคและระดับโลก

ทะเลทรายไม่ใช่อุปสรรค แต่เป็นสะพานเชื่อมอนาคต

ทะเลทรายทากลามากันเป็นทะเลทรายขนาดใหญ่ที่สุดของจีน และเป็นทะเลทรายเคลื่อนที่ที่ใหญ่เป็นอันดับสองของโลก ครอบคลุมพื้นที่ 330,000 ตร.กม. (ขนาดใกล้เคียงกับมาเลเซีย นอร์เวย์ และฟินแลนด์) ในเขตปกครองตนเองซินเจียงอุยกูร์ 
เนินทรายทอดยาวตัดผ่านทะเลทรายเป็นระยะทาง 1,500 กิโลเมตรจากตะวันออกไปตะวันตก และประมาณ 500 กิโลเมตรจากเหนือลงใต้ สภาพภูมิอากาศแห้งแล้งมาก มีฝนตกน้อย อุณหภูมิพื้นผิวในฤดูร้อนสูงถึง 60-70 องศาเซลเซียส ขณะที่อุณหภูมิในฤดูหนาวลดลงถึง -30 องศาเซลเซียส ลมและพายุทรายเป็นเรื่องปกติตลอดทั้งปี ทะเลทรายทั้งหมดเต็มไปด้วยเนินทรายเคลื่อนที่ โดยมีสัดส่วนของทรายเคลื่อนที่สูงถึง 80% ซึ่งสูงกว่าทะเลทรายรูบอัลคาลี ซึ่งเป็นทะเลทรายที่ใหญ่ที่สุดในโลกถึง 20% ทะเลทรายเคลื่อนที่ด้วยอัตรา 7-9 เมตรต่อปี

พื้นที่ส่วนใหญ่ไม่เอื้อต่อการตั้งถิ่นฐาน ทำให้การพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานแทบเป็นไปไม่ได้ จนกระทั่งจีน “ปักหมุด” ต้าจง ลงกลางใจทะเลทราย เพื่อเป็นสนามทดลองขนาดยักษ์ ที่จะพิสูจน์ให้โลกเห็นว่า แม้แต่ธรรมชาติที่ทารุณที่สุด ก็ไม่อาจขวางกั้นการเติบโตของชาติได้ หากมีเทคโนโลยีและเจตจำนงที่ชัดเจน
การตัดถนนทะเลทรายทาริม (Tarim Desert Highway) ความยาวกว่า 500 กิโลเมตร ให้พาดผ่านตรงใจกลางของผืนทรายร้อนระอุจึงไม่ใช่แค่โครงการโครงสร้างพื้นฐานธรรมดา หากแต่เป็น การประกาศจุดยืนเชิงสัญลักษณ์ว่าจีนจะไม่ทิ้งแม้แต่พื้นที่ทุรกันดารไว้เบื้องหลังการพัฒนา

ต้าจงเกิดขึ้นจากแนวคิดนี้ เป็นสถานีพักกลางทางที่กลายมาเป็น “จุดยุทธศาสตร์” ซึ่งค่อยๆ เติบโตเป็นชุมชนที่มีบทบาทมากกว่าแค่การให้บริการน้ำมัน อาหาร หรือพักรถริมทาง
สำหรับต้าจง เมืองที่ดูเงียบสงบและธรรมดาแห่งนี้ แท้จริงแล้วคือเมืองที่ใหญ่ที่สุดและมีประชากรมากที่สุดในเขตทะเลทรายทากลามากัน โดยมีจำนวนผู้คนมากกว่า 20,000 คนในช่วงเวลาสูงสุด แม้จะมีผู้อยู่อาศัยถาวรเพียงประมาณ 2,000 คน แต่เมืองกลับเต็มไปด้วยแรงงานและช่างเทคนิคในอุตสาหกรรมน้ำมัน รวมถึงพนักงานในภาคบริการ ไม่ว่าจะเป็นร้านอาหาร ซูเปอร์มาร์เก็ต โรงแรม หรือปั๊มน้ำมัน ที่คอยขับเคลื่อนเมืองเล็กกลางทะเลทรายแห่งนี้ให้มีชีวิตชีวาอยู่เสมอ

จากศูนย์กลางกลางความว่างเปล่า สู่ศูนย์กลางกลางแผนที่พลังงาน

หากมองในระดับแผนที่ ต้าจงอาจเป็นแค่จุดเล็กๆ บนเส้นทางระหว่างเมืองคัชการ์ (Kashgar), โฮตัน (Hotan), และคอร์ลา (Korla) แต่ในแผนที่พลังงานของจีน เมืองนี้คือหัวใจของโครงข่ายขนาดใหญ่ที่หล่อเลี้ยงเมืองอุตสาหกรรมทั้งในซินเจียงและจีนแผ่นดินใหญ่
CNPC (China National Petroleum Corporation) บริษัทน้ำมันและก๊าซที่ใหญ่ที่สุดของจีน และหนึ่งในยักษ์ใหญ่ของโลก ได้เลือกพื้นที่ต้าจงเป็นจุดยุทธศาสตร์ในการดำเนินงาน 3 มิติ ได้แก่ 
1. ฐานผลิตเชิงลึกกลางทะเลทราย
พื้นที่รอบต้าจงอยู่ในเขตของแอ่งน้ำมันทาริม (Tarim Basin) ซึ่งเป็นหนึ่งในแหล่งพลังงานสำรองขนาดมหาศาลของจีน CNPC ได้ตั้งศูนย์ผลิตและประมวลผลน้ำมันและก๊าซธรรมชาติ ครอบคลุมพื้นที่หลายร้อยตารางกิโลเมตร โดยมีแท่นขุดเจาะกระจายอยู่ทั่วภูมิภาค
การเจาะสำรวจในบริเวณนี้ต้องเผชิญกับอุณหภูมิสูงมากในฤดูร้อน และต่ำกว่าจุดเยือกแข็งในฤดูหนาว ทำให้การสร้างศูนย์ปฏิบัติการและพักอาศัยถาวร ในต้าจงเป็นสิ่งจำเป็น

2. ศูนย์โลจิสติกส์ข้ามทะเลทราย รับเข้า-ส่งออกพลังงานทั่วประเทศจีน
ต้าจงคือจุดพักและกระจายทรัพยากรโลจิสติกส์ สำหรับบุคลากร อุปกรณ์ อะไหล่ และเสบียงที่จำเป็นต่อการปฏิบัติการกลางทะเลทราย ขณะเดียวกันยังเป็นจุดรวบรวมและส่งต่อก๊าซธรรมชาติผ่านโครงข่ายท่อส่งสำคัญ เช่น West-East Gas Pipeline I, II, III ซึ่งเชื่อมโยงทะเลทรายทากลิมากันกับเมืองใหญ่ในภาคตะวันออก เช่น เซี่ยงไฮ้ ปักกิ่ง และมณฑลเจียงซู
ท่อส่งเหล่านี้มีระยะทางรวมกว่า 12,000 กิโลเมตร ถือเป็นระบบขนส่งพลังงานที่ยาวที่สุดในเอเชีย และหนึ่งในสายเลือดหลักของเศรษฐกิจจีนยุคใหม่
3. ระบบสนับสนุนอุตสาหกรรมเต็มรูปแบบ
ต้าจงไม่ใช่แค่สถานีพักกลางทะเลทรายแต่ถูกพัฒนาเป็นเมืองขนาดย่อมที่มีโครงสร้างพื้นฐานครบครันเพื่อรองรับการอยู่อาศัยและการทำงานระยะยาว ทั้งสาธารณูปโภคและโครงสร้างพื้นฐาน มีทั้งโรงกรองน้ำทะเลทราย เพื่อผลิตน้ำจืด, โรงไฟฟ้าขนาดเล็ก สำหรับจ่ายไฟให้พื้นที่ปฏิบัติการ, สถานีสื่อสารดาวเทียม เพื่อรักษาการเชื่อมต่อ, โรงพยาบาลขนาดย่อม ศูนย์ซ่อมบำรุงรถหนัก ศูนย์กระจายสินค้า, เมืองพลังงานแบบคลัสเตอร์

บริษัทลูก CNPC อย่าง PetroChina และบริษัทพันธมิตร Sinopec และ CNOOC ได้เข้ามาตั้งสำนักงานและโกดังที่เมืองนี้เช่นกัน ขณะที่ธุรกิจเอกชนด้านขนส่ง อาหาร อะไหล่เครื่องจักร และบริการอื่นๆ ก็เริ่มปักหลักสร้างเมืองภาคบริการรองรับแรงงานหลายพันคน โดยได้ตั้งสถานีผลิตน้ำมันและก๊าซธรรมชาติไว้ใกล้ๆ กับต้าจง และใช้เมืองนี้เป็นจุดยุทธศาสตร์ในการลำเลียงบุคลากร อุปกรณ์ และทรัพยากรเข้าสู่ทะเลทราย ขณะเดียวกันก็ส่งพลังงานออกไปยังภาคตะวันออกของประเทศผ่านเครือข่ายท่อส่ง ต้าจงจึงกลายเป็น “เมืองบริการอุตสาหกรรมพลังงาน” ที่มีเม็ดเงินหมุนเวียนมหาศาลจำนวนมากทุกปี
การมีอยู่ของเมืองต้าจง จึงเทียบได้กับเสาหลักที่ช่วยค้ำจุนเสถียรภาพด้านพลังงานของจีนในแบบที่หลายมหานครของจีนก็ยังไม่มีบทบาทถึงเพียงนี้

เชื่อมเหนือ–ใต้ เปลี่ยนภูมิรัฐศาสตร์ของซินเจียง

ในอดีต ซินเจียงเหมือนแผ่นดินที่ถูกแบ่งครึ่งอย่างไม่เป็นธรรม เพราะในขณะที่ทางตอนเหนือมีความเจริญ มีเส้นทางรถไฟ สนามบิน เมืองอุตสาหกรรม แต่ทางตอนใต้กลับยากจน ถูกตัดขาดจากโครงข่ายเศรษฐกิจระดับประเทศ ถนนสายทะเลทรายที่ผ่านต้าจงได้พลิกบทนี้
เส้นทางทะเลทรายทาริม (Tarim Desert Highway) เปรียบเสมือนเส้นเลือดใหญ่ของซินเจียง โดยถนนทะเลทรายทาริม คือเส้นทางคมนาคมที่ข้ามใจกลางทะเลทราย มีความยาวกว่า 552 กิโลเมตร เริ่มก่อสร้างในปี 1993 แล้วเสร็จปี 1995 เป็นการปฏิวัติแนวคิดเรื่อง “การเดินทางในพื้นที่ทุรกันดาร” เชื่อมพื้นที่ เหนือ–ใต้ของซินเจียง ที่เคยถูกแยกจากกันโดยภูมิประเทศ ให้สามารถติดต่อ ขนส่ง และพัฒนาเชิงพาณิชย์ได้อย่างมีประสิทธิภาพ
ต้าจงตั้งอยู่กลางเส้นทางนี้ ทำหน้าที่เป็น “จุดพัก–จุดซ่อม–จุดเติมพลัง” และ “จุดควบคุม” ของเส้นทางข้ามทะเลทรายอันยาวไกล

ถนนสายนี้ไม่ใช่แค่เชื่อมเมืองเท่านั้น แต่คือการเยียวยาความเหลื่อมล้ำ และผนวกรวมอัตลักษณ์ที่แตกต่างของซินเจียงเข้ากับจีนแผ่นดินใหญ่ ทั้งทางเศรษฐกิจ วัฒนธรรม และการบริหารจัดการ
ซึ่งในบริบทของความเปราะบางด้านชาติพันธุ์และการเมืองในซินเจียง นี่คือกลยุทธ์ที่แยบยล และต้าจงคือหมุดสำคัญในเกมกระดานนั้น
จากการที่เมืองทะเลทรายแห่งนี้ทอดยาวสุดลูกหูลูกตาถึง 200 กิโลเมตร ราวกับฉากในภาพยนตร์เรื่อง “Dragon Gate Inn” ทำให้นอกจากจะมีความสำคัญทางเศรษฐกิจแล้ว ยังเป็นสถานที่ที่นักเดินทางจากทั่วประเทศจีนสามารถพักผ่อนและเติมเสบียง สมาคมสำรวจแห่งประเทศจีน (China Exploration Association) กำหนดให้เมืองนี้ได้รับเลือกให้เป็น “จุดหมายปลายทางการท่องเที่ยวทะเลทรายแห่งชาติ” ทางหลวงทะเลทราย 5 สายทอดยาวภายในเขตเมือง ได้แก่ ทางหลวงหมายเลข G216 ทางหลวงหมายเลข S233 และทางหลวงทะเลทรายอารัล-ทาจง ซึ่งเป็นหนึ่งในสิบเส้นทางท่องเที่ยวทะเลทรายที่ดีที่สุดของจีน
แม้จะมีสมญานามว่า “ทะเลทรายแห่งความตาย” แต่ทิวทัศน์ทะเลทรายอันตระการตาและภูมิทัศน์อุตสาหกรรมน้ำมันทะเลทรายอันลึกลับที่นี่ยังคงดึงดูดนักเดินทางให้มาท่องเที่ยวและผจญภัยมากขึ้นเรื่อยๆ 

Belt and Road Initiative กับการใช้ภูมิประเทศให้เป็นจุดแข็ง

เส้นทางสายไหมยุคใหม่ (BRI) ของจีน ไม่ได้มีแค่ทางรถไฟหรือท่าเรือน้ำลึก ตรงกันข้าม การสร้างเครือข่ายภายในประเทศให้แข็งแกร่ง คือรากฐานสำคัญที่จะเชื่อมโยงไปยังประเทศอื่นๆ ได้อย่างมั่นคง
ต้าจงจึงไม่ใช่แค่ “ศูนย์กลาง” ของถนนสายหนึ่งในทะเลทรายเท่านั้น แต่คือศูนย์กลางของแนวคิด “เชื่อมโยงจากภายใน” ก่อนขยายสู่ภายนอก แบบที่จีนใช้เป็นกลยุทธ์หลักในหลายภูมิภาค
การมีต้าจงอยู่กลางเส้นทางขนส่งยุทธศาสตร์ ทำให้ซินเจียงกลายเป็นสะพานเศรษฐกิจ แทนที่จะเป็นทางตันทางภูมิศาสตร์

ถอดบทเรียนจาก “ต้าจง” ทำไมเมืองเล็กในที่รกร้างจึงเปลี่ยนเกมได้?

ต้าจงอาจดูเหมือนจุดเล็กๆ บนแผนที่ของจีน แต่ในทางยุทธศาสตร์ มันคือหนึ่งในหมุดหมายสำคัญที่สามารถ “เปลี่ยนทะเลทรายให้กลายเป็นเส้นเลือดใหญ่ของชาติ” ได้อย่างน่าทึ่ง และนี่คือ 3 บทเรียนสำคัญที่เมืองใดก็เรียนรู้และประยุกต์ใช้ได้
1. ตำแหน่งที่ตั้งคืออำนาจ
แม้ต้าจงจะตั้งอยู่กลางทะเลทรายทากลิมากัน ซึ่งเป็นหนึ่งในพื้นที่ที่ทุรกันดารที่สุดในโลก แต่กลับกลายเป็น “ศูนย์กลางการขนส่งพลังงาน” ระดับประเทศได้ เพราะตั้งอยู่ตรงแกนของเส้นทางที่เชื่อมระหว่างบ่อน้ำมันในตะวันตกกับเมืองใหญ่ในตะวันออกของจีน แสดงให้เห็นว่า “ถ้าอยู่ถูกที่ แม้ธรรมชาติจะไม่อำนวย ก็กลายเป็นจุดยุทธศาสตร์ได้”

2. รัฐต้องกล้าคิดแบบทะลุข้อจำกัด
การสร้างเมืองกลางทะเลทราย ไม่ใช่แค่เรื่องโครงสร้าง แต่คือการตั้งคำถามกับแนวคิดเดิมๆ ว่า “พื้นที่แบบไหนพัฒนาได้-ไม่ได้” จีนเลือกที่จะไม่ยอมให้พื้นที่ใดในประเทศตกขอบของการพัฒนา จีนแสดงให้โลกเห็นว่า “การลงทุนที่คนอื่นไม่กล้าลง คือจุดที่แยกผู้นำออกจากผู้ตาม”
ต้าจงจึงไม่ใช่แค่จุดพัก แต่คือภาพแทนของความกล้าที่จะลงมือกับสิ่งที่ไม่มีใครกล้าแตะหรือแม้แต่กล้าคิด

3. โครงสร้างพื้นฐานคืออำนาจต่อรองทางภูมิรัฐศาสตร์
ถนน ท่อส่ง และระบบโลจิสติกส์ที่เชื่อมทะเลทรายกับเมืองใหญ่ ไม่ได้เป็นแค่เครื่องมือทางเศรษฐกิจ แต่ยังเป็นเครื่องมือทางภูมิรัฐศาสตร์ ที่เพิ่มอำนาจต่อรองของจีนในการจัดการพลังงานทั้งภายในและระหว่างประเทศ เพราะฉะนั้น “โครงสร้างพื้นฐานที่ดี ไม่ได้แค่พาประเทศไปถึงเป้าหมาย แต่ยังช่วยให้สามารถควบคุมเกมได้ด้วย”
และนี่คือ “ต้าจง” เมืองที่เริ่มต้นจากสถานีพักริมทาง แต่สามารถกลายเป็นฟันเฟืองหลักในยุทธศาสตร์พลังงานระดับชาติของจีน

ทำความรู้จักแหล่งน้ำมันและก๊าซทาริม (Tarim Oil & Gas Province)

บริเวณตอนใต้ของเขตปกครองตนเองซินเจียงอุยกูร์ คือที่ตั้งของ “แหล่งน้ำมันและก๊าซทาริม” ซึ่งตั้งอยู่ภายใน “แอ่งทาริม” (Tarim Basin) แอ่งสะสมปิโตรเลียมที่ใหญ่ที่สุดในประเทศจีน โดยแอ่งแห่งนี้มีทรัพยากรน้ำมันและก๊าซฝังตัวอยู่ทั้งในชั้นหินตะกอนทะเล (marine facies) และชั้นหินตะกอนบนบก (continental facies) ซึ่งล้วนมีความยากในการเข้าถึง เนื่องจากปัจจัยหลายประการ ได้แก่ ความลึกของแหล่งกักเก็บที่มากถึง 3,200–6,500 เมตร ความดันในชั้นหินสูงมาก (34–65 เมกะปาสกาลสำหรับแหล่งน้ำมัน และ 32–128 เมกะปาสกาลสำหรับแหล่งก๊าซ) อุณหภูมิในชั้นหินสูงถึง 110–140 องศาเซลเซียส
ทั้งนี้ เมกะปาสกาล (Megapascal) หรือย่อว่า MPa คือ หน่วยวัดความดันหรือความเค้น (pressure or stress) ซึ่งใช้กันอย่างแพร่หลายในวิทยาศาสตร์ วิศวกรรม และอุตสาหกรรม โดยเฉพาะในงานที่เกี่ยวกับของไหล โครงสร้าง หรือวัสดุศาสตร์
สำหรับการสำรวจแอ่งทาริมเริ่มต้นขึ้นตั้งแต่ปี 1952 และในวันที่ 17 พฤศจิกายน 1988 ได้ค้นพบแหล่งน้ำมันและก๊าซหลุนหนาน (Lunnan Oil and Gas Field) ซึ่งนับเป็นจุดเริ่มต้นของการพัฒนาแหล่งพลังงานในทาริมอย่างจริงจังและต่อเนื่อง
นับแต่นั้นมา ได้มีการค้นพบแหล่งน้ำมันและก๊าซขนาดใหญ่หลายกลุ่ม ได้แก่ แหล่งต้าจง (Tazhong) ฮาเต๋อ (Hade) หลุนหนาน (Lunnan) และตงเหอ (Donghe) รวมถึงเขตก๊าซสมบูรณ์ 3 แห่ง ได้แก่ คู๋เช่อ–ทาเป่ย (Kuche–Tabei) ตอนเหนือของต้าโจง (Tazhongbei) ตอนใต้ของทาริม (Taxinan) และพื้นที่น้ำมันเข้มข้นหลุนหนาน–อิ๋งม่าหลี่ (Lunnan–Yingmaili) ซึ่งทั้งหมดกระจายตัวอยู่ตามส่วนต่างๆ ของแอ่งทาริม ได้แก่ แอ่งคู๋เช่อ (Kuche Depression), เนินทาเป่ย (Tabei Uplift), เนินกลางแอ่ง (Central Uplift) และแอ่งใต้ทาริม (Taxinan Depression)

ที่มา :