ไม่เพียงประเทศไทย แต่หลายประเทศทั่วโลกกำลังเข้าสู่สังคมผู้สูงวัย ในช่วงที่ผ่านมา เราจึงได้ยินข่าวรัฐบาลหลายชาติดำเนินนโยบายเพื่อรองรับการเข้าสู่สังคมผู้สูงวัย โดยในบ้านเรามีกระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์เป็นแม่งานหลัก และในภาคธุรกิจ เราจะเห็นสินค้าและบริการมากมายเพื่อตอบสนองความต้องการของกลุ่มลูกค้าสูงวัย ส่วนในภาคประชาสังคมก็ไม่ยอมน้อยหน้า ออกแคมเปญรณรงค์ให้สอดคล้องกับปัญหาที่รออยู่ข้างหน้า นั่นคือ Time Bank


แนวคิด Time Bank มาจากสวิตเซอร์แลนด์

มีโครงการหนึ่งซึ่งกระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ได้พยายามนำเสนอ นั่นคือ “ธนาคารเวลา” หรือ Time Bank

“ธนาคารเวลา” คือ การสะสมเวลาไว้ในรูปแบบบัญชีส่วนบุคคล เพื่อเบิกออกมาใช้ในยามจำเป็นตอนอายุมากขึ้น หรือในห้วงเวลาที่ช่วยเหลือตัวเองไม่ได้

“ธนาคารเวลา” เป็นความริเริ่มของเมือง St Gallen ประเทศสวิตเซอร์แลนด์ เมื่อปี 2008 แนวคิดหลักของ “ธนาคารเวลา” คือ ให้ประชาชนวัยหนุ่มสาวเปิดบัญชีเพื่อฝากเวลาสะสมไว้กับธนาคาร

วิธีการคือ คนหนุ่มคนสาวที่เปิดบัญชีจะออกไปทำกิจกรรมจิตอาสา อาทิ การดูแลผู้สูงอายุในรูปแบบต่างๆ เช่น ไปช่วยจ่ายตลาดด้วยกัน ทำความสะอาดบ้าน พาผู้สูงอายุออกไปเดินเล่นสูดอากาศนอกบ้าน นั่งคุยแก้เหงา ฯลฯ

โดยหลังจากให้บริการครบ 1 ปีแล้ว เวลาที่ให้บริการทั้งหมดจะถูกประมวลผลออกมาเป็นตัวเลข โดยจะมีการคำนวณทั้งต้นทั้งดอกในปีต่อๆ ไป จากนั้นหนุ่มสาวจะได้รับการ์ดสะสมแทนสมุดบัญชีธนาคารเพื่อเก็บไว้เป็นหลักฐาน

ระยะเวลาที่คนหนุ่มคนสาวเคยให้บริการผู้สูงวัยจะได้รับการบันทึกและสะสมไว้ในการ์ด และเมื่อหนุ่มสาวแก่ตัวลงหรือเจ็บไข้ได้ป่วย คนหนุ่มคนสาวที่ไม่มีลูกหลานดูแลย่อมต้องได้รับการดูแลจากคนอื่น

โดยเวลาที่สะสมไว้ในธนาคารเหล่านั้นจะสามารถเบิกออกมาใช้ได้ในรูปแบบของการรับบริการจากคนหนุ่มคนสาวรุ่นถัดไปที่จะมาดูแลเรานั่นเอง

การจะเปิดบัญชีได้นั้น มีเงื่อนไขง่ายๆ แค่ว่า หนุ่มสาวที่เปิดบัญชีจะต้องมีสุขภาพแข็งแรงทั้งร่างกายและจิตใจ ด้านร่างกายคือไม่เป็นโรคติดต่อ ออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอ ด้านจิตใจคือมีอัธยาศัยที่ดี มีไมตรีจิต มีความสามารถในการสื่อสารกับผู้อื่นได้ดี ที่สำคัญก็คือ มีจิตใจรักการบริการ โดยเฉพาะอย่างยิ่งต้องมีเวลาเพียงพอที่จะให้บริการผู้สูงอายุ


จาก “ลงแขกเกี่ยวข้าว” สู่ “กองทุนเวลาเพื่อสังคม”

ประเพณี “ลงแขกเกี่ยวข้าว” เป็นตัวอย่างหนึ่งของ “ธนาคารเวลา” หรือ “จิตอาสา” ในสังคมเกษตรกรรมโบราณของไทย หรือที่เราเรียกกันว่ายุค 1.0 เมื่อถึงฤดูเก็บเกี่ยว ชาวนาในชุมชนจะตระเวนช่วยกันเกี่ยวข้าวทีละแปลง โดยไม่สนใจว่าเป็นที่นาของใคร

ทุกคนในหมู่บ้านจะมารวมตัวและช่วยกันคนละไม้คนละมือจนข้าวถูกเกี่ยวหมดทีละบ้านทีละบ้าน

และเมื่อเสร็จจากบ้านหนึ่งชุมชนก็จะพากันเคลื่อนย้ายไปเกี่ยวข้าวในที่นาของอีกบ้านหนึ่งวนไปจนครบทุกแปลงนาทั้งชุมชน ทั้งหมดนี้ไม่มีการจ่ายค่าแรงให้กันแต่อย่างใดแม้แต่สลึงเดียว

ส่วนสังคมไทยยุคปัจจุบันได้มีความพยายามขยายแนวคิด “ธนาคารเวลา” ของเมือง St Gallen ประเทศ Switzerland กันมาหลายปีแล้ว ไม่ว่าจะเป็นโครงการ “ธนาคารจิตอาสา” ที่เป็นการบูรณาการของหลายหน่วยงานนำโดย สสส. มูลนิธิอาสาสมัครเพื่อสังคม หรือจะเป็นโครงการ “กองทุนเวลาเพื่อสังคม” ที่ก่อตั้งโดยศาสตราจารย์ ดร.เกรียงศักดิ์ เจริญวงศ์ศักดิ์ เมื่อราว 5 ปีที่ผ่านมา

ล่าสุดกรมกิจการผู้สูงอายุกระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ได้มีการศึกษาแนวคิดธนาคารเวลาด้วยเช่นกันเพื่อนำรูปแบบของเมือง St Gallen ประเทศสวิตเซอร์แลนด์ มาปรับประยุกต์ใช้ให้เข้ากับบริบทประเทศไทย และประยุกต์กับ “ธนาคารความดี” ที่กระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ได้ดำเนินการอยู่แล้วในพื้นที่ 38 อบต.ทั่วประเทศ

โดยในขณะนี้กระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์กำลังจัดทำโครงการนำร่องในช่วงเดือนสิงหาคมและกันยายน จากนั้นในเดือนตุลาคมจะนำข้อสรุปมาถอดบทเรียนเพื่อวิเคราะห์ข้อมูลและขยายผลให้มากขึ้นในปี 2562 ซึ่งขณะนี้อยู่ระหว่างจัดทำคู่มือและร่วมกับ 38 อบต.ที่จะดำเนินการให้เป็นมาตรฐานเดียวกันต่อไป