น้อมนำ ‘ศาสตร์พระราชา อ่างพวง’ บริหารจัดการน้ำ ‘อ่างเก็บน้ำประแสร์’ ต่อยอดสู่การมีน้ำใช้ในภาคตะวันออก และ EEC อย่างพอเพียง

ปัญหาภัยแล้งในปีนี้ ทำให้อ่างเก็บน้ำประแสร์ จ.ระยอง มีน้ำน้อยที่สุดในรอบ 15 ปี ตั้งแต่มีการสร้างเขื่อน ทำให้ทางกรมชลประทานต้องหยุดส่งน้ำทั้งน้ำเพื่อการเกษตรและน้ำเพื่ออุตสาหกรรม ตั้งแต่กลางเดือน พ.ค.แล้ว เพราะเหลือน้ำเพียงร้อยละ 7 เท่านั้น ปัญหานี้ ทำให้ทาง กรมชลประทาน นิ่งนอนใจไม่ได้ เพราะไม่ใช่แค่ภาคเกษตรกรรม ภาคอุตสาหกรรม และประชาชนเท่านั้นที่ได้รับผลกระทบ แต่การบริหารจัดการน้ำในโครงการพัฒนาเศรษฐกิจระดับประเทศอย่าง เขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก หรือ EEC ย่อมสั่นคลอนไปด้วย และนี่คือสาเหตุให้มีการน้อมนำ ‘ศาสตร์พระราชา อ่างพวง’ มาใช้ในการบริหารจัดการน้ำภาคตะวันออก ต่อยอดสู่การมีน้ำใช้ใน EEC อย่างพอเพียง

อ่างเก็บน้ำกระแส

เจาะยุทธศาสตร์ฝ่าวิกฤตภัยแล้งของ อ่างเก็บน้ำประแสร์ พร้อมเชื่อมสู่การบริหารจัดการน้ำของภูมิภาค

ก่อนจะไปทราบถึงรายละเอียดของการน้อมนำ ‘ศาสตร์พระราชา อ่างพวง’ มาใช้ในการบริหารจัดการน้ำภาคตะวันออก เราอยากให้ทุกคนได้ไปรู้จัก อ่างเก็บน้ำประแสร์ จังหวัดระยอง กันก่อน เพราะในภูมิภาคนี้อ่างเก็บน้ำและเขื่อนใหญ่อยู่ด้วยกันทั้งหมด 7 แหล่งน้ำ และ อ่างเก็บน้ำประแสร์ เป็น หนึ่งในอ่างเก็บน้ำที่เป็นเหมือนเส้นเลือดใหญ่ที่กักเก็บน้ำเพื่อหล่อเลี้ยงทั้งประชาชน ภาคการเกษตร ภาคอุตสาหกรรม มาเป็นเวลานาน
โดย โครงการอ่างเก็บน้ำประแสร์ จังหวัดระยอง เกิดขึ้นเพื่อบริหารจัดการน้ำในลุ่มน้ำประแสร์ ซึ่งเป็นลุ่มน้ำขนาดใหญ่ในพื้นที่ชายฝั่งทะเลตะวันออก มีขนาดพื้นที่ลุ่มน้ำมากกว่า 1,500 ตร.กม. มีต้นน้ำจากเทือกเขาในจังหวัดชลบุรี ไหลผ่านอำเภอวังจันทร์ และไหลลงทะเลที่ปากน้ำประแสร์ จังหวัดระยอง

น้ำ EEC

ทั้งนี้ คณะรัฐมนตรีได้มีมติอนุมัติให้เปิดโครงการประแสร์ และอนุมัติแผนปฏิบัติการป้องกันและติดตามตรวจสอบผลกระทบสิ่งแวดล้อมโครงการ ตั้งแต่เมื่อวันที่ 12 พฤษภาคม 2541
โดยวัตถุประสงค์ของโครงการ ก็เพื่อพัฒนาแหล่งน้ำบริเวณลุ่มน้ำประแสร์ให้มีน้ำเพียงพอสำหรับส่งน้ำให้ พื้นที่เพาะปลูกในเขตโครงการและเพิ่มผลผลิตต่อไร่ รวมทั้งป้องกันการรุกล้ำของน้ำเค็ม และเป็นแหล่งน้ำดิบสำรองสำหรับนิคมอุตสาหกรรมในเขตพื้นที่ชายฝั่งทะเลด้าน ตะวันออก โครงการนี้สามารถเก็บกักน้ำได้ 248 ล้านลูกบาศก์เมตร
ดังที่เกริ่นไว้ว่า ในปี 2563 ปัญหาภัยแล้ง ได้จู่โจมทั่วทุกภูมิภาคของไทย ในช่วงเวลาที่ผ่านมา ทางสำนักงานชลประทานที่ 9  กรมชลประทาน ผู้รับผิดชอบดำเนินโครงการพัฒนาแหล่งน้ำ และการจัดการทรัพยากรน้ำรองรับการพัฒนาตามโครงการ เขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก (EEC) ในชลบุรี ระยอง และฉะเชิงเทรา ตามแผนยุทธศาสตร์ชาติ 20 ปี ซึ่งต้องการเพิ่มขีดความสามารถให้ภาคอุตสาหกรรมเป้าหมาย โดยเฉพาะ อุตสาหกรรมปิโตรเคมี พลังงาน ยานยนต์ และเพื่อรองรับธุรกิจการท่องเที่ยวของ 3 จังหวัดภาคตะวันออก รวมถึงภาคการเกษตร ให้มีน้ำเพียงพอกับความต้องการ จึงพยายามวางแผนยุทธศาสตร์บริหารจัดการน้ำ เพื่อฝ่าวิกฤตภัยแล้งนี้ไปให้ได้
ทั้ง โครงการผันน้ำจากพื้นที่จังหวัดจันทบุรีไปยังแหล่งเก็บกักน้ำจังหวัดระยอง เพื่อรองรับความต้องการใช้น้ำในพื้นที่
ชายฝั่งทะเลภาคตะวันออกโดยการผันน้ำจากคลองวังโตนดในช่วงฤดูฝนประมาณ 5 เดือน ปริมาณน้ำที่สูบได้สูงสุด 70 ล้าน ลบ.ม. ต่อปี จนถึงการบูรณาการความร่วมมือกับภาคส่วนต่างๆ ที่เกี่ยวข้องกับการใช้น้ำทั้งภาคเกษตรกรและทางผู้ประกอบการในภาคอุตสาหกรรม

ปริมาณน้ำ EEC

นอกจากนั้น ยังมีการวางแนวทางแก้ไขปัญหาภัยแล้งเร่งด่วน ดังนี้
ก่อสร้างระบบสูบกลับชั่วคราวคลองสะพานมาเติมอ่างเก็บน้ำประแสร์ ปัจจุบันต่อเชื่อมท่อลงอ่างฯประแสร์แล้วเสร็จ สามารถสูบน้ำได้ 170,000 ลบ.ม./วัน ดำเนินการสูบน้ำแล้ว ( 1 พ.ค. 63 – 6 ต.ค. 63 ) ปริมาณน้ำ 11.73 ล้านลบ.ม
ขุดลอกแหล่งน้ำในพื้นที่บริเวณขอบอ่างเก็บน้ำประแสร์ เพื่อให้เกษตรกรในพื้นที่ขอบอ่างและบริเวณใกล้เคียงสามารถใช้น้ำในอ่างได้กรณีระดับน้ำในอ่างมีระดับต่ำลง
เดินหน้า โครงการระบบสูบผันน้ำคลองสะพาน-อ่างเก็บน้ำประแสร์ ตำบลชุมแสง อำเภอวังจันทร์ จังหวัดระยอง และต่อเนื่องด้วย โครงการผันน้ำจากอ่างเก็บน้ำประแสร์-หนองค้อ-บางพระ จังหวัดชลบุรี เพื่อเพิ่มปริมาณน้ำต้นทุนให้กับอ่างเก็บน้ำบางพระ ปีละประมาณ 80 ล้าน ลบ.ม. สำหรับการอุปโภคบริโภค การอุตสาหกรรมและการท่องเที่ยวได้อย่างเพียงพอกับความต้องการใช้น้ำในปัจจุบันและอนาคต ซึ่งเป็นการสร้างเสถียรภาพทางด้านการจัดการน้ำให้แก่พื้นที่เศรษฐกิจ และในพื้นที่ EEC ในจังหวัดชลบุรี ด้วย

พาไปดู โมเดลการ น้อมนำ ‘ศาสตร์พระราชา อ่างพวง’ บริหารจัดการน้ำใน อ่างเก็บน้ำประแสร์ เพื่อการมีทรัพยากรน้ำใช้อย่างพอเพียง ใน เขตพื้นที่ EEC

สุชาติ เจริญศรี
สุชาติ เจริญศรี รองอธิบดีกรมชลประทาน
นอกเหนือจากการระดมสมอง จนได้แนวทางการบริหารจัดการน้ำสู้ภัยแล้งอย่างที่กล่าวมาข้างต้นแล้ว ที่ผ่านมา ทาง สำนักงานชลประทานที่ 9  กรมชลประทาน ได้ น้อมนำแนวพระราชดำริ พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร รัชกาลที่ 9 เรื่อง “ระบบอ่างพวง” มาใช้ ในการบรรเทาปัญหาภัยแล้งและวางระบบการบริหารจัดการน้ำที่มีประสิทธิภาพในพื้นที่นี้ด้วย
โดย จากข้อมูลของ สถาบันส่งเสริมและพัฒนากิจกรรมปิดทองหลังพระ สืบสานแนวพระราชดำริ ได้ระบุไว้ชัดเจนว่า ระบบอ่างพวง ที่นำมาปรับใช้ใน โครงการอ่างเก็บน้ำประแสร์ จังหวัดระยอง นี้ นับว่าเป็นระบบอ่างพวงที่มีความสมบูรณ์ เห็นภาพ และมีประสิทธิภาพที่สุดแห่งหนึ่งในประเทศไทยเลยทีเดียว
สุชาติ เจริญศรี รองอธิบดีกรมชลประทาน ได้ให้ข้อมูลเพิ่มเติมในเรื่องนี้ว่า
“กรมชลประทาน ได้น้อมนำ ศาสตร์พระราชา อ่างพวง หรือ โครงข่ายอ่างเก็บน้ำ ที่ พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร รัชกาลที่ 9 ได้พระราชทานไว้ มาประยุกต์ใช้สำหรับการวางระบบบ่อพวงในพื้นที่อ่างเก็บน้ำภาคตะวันออก โดย อ่างเก็บน้ำประแสร์ เป็นหนึ่งในระบบนี้“

“เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการบริหารจัดการน้ำ นอกจากจะทำให้น้ำเพียงพอสำหรับการทำเกษตรกรรม การอุปโภค บริโภคในพื้นที่แล้ว ยังมีจุดประสงค์หลักในการสนับสนุนโครงการพัฒนาแหล่งน้ำ การจัดการทรัพยากรน้ำ รองรับการพัฒนา เขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก หรือ EEC ใน 3 จังหวัด คือ ชลบุรี ระยอง และฉะเชิงเทรา ซึ่งคาดว่าจะเพิ่มความสามารถให้ภาคอุตสาหกรรมอย่างมีประสิทธิภาพ ทำให้เกิดความมั่นคงในการใช้น้ำในพื้นที่ได้อย่างยั่งยืน”

สำหรับ ศาสตร์พระราชา ในเรื่องระบบอ่างพวงนี้ มีความเป็นมาจาก พระราชดำริของล้นเกล้า ในหลวงรัชกาลที่ 9 โดยพระองค์ทรงมีพระราชดำริ เรื่องระบบอ่างพวงครั้งแรก วันที่ 30 มิถุนายน 2532 เพื่อการจัดหาน้ำในพื้นที่เพาะปลูก ในเขตอำเภอหัวหิน จังหวัดประจวบคีรีขันธ์
จากสาเหตุที่เกษตรกรในพื้นที่ประสบปัญหาการใช้น้ำเพื่อการเพาะปลูก เนื่องจากพื้นที่แห้งแล้ง แม้จะมีอ่างเก็บอยู่จำนวนมาก แต่ก็มีเพียงขนาดเล็ก ไม่เพียงพอกับความต้องการ และอ่างเก็บน้ำที่มีความจุพอสมควรก็มีเพียงอ่างเก็บน้ำห้วยตะแปดและอ่างเก็บน้ำบ้านทุ่งขามเท่านั้น
พระราชดำริ “ระบบอ่างพวง” ในเขตอำเภอหัวหิน เป็นการจัดทำระบบเครือข่ายอ่างเก็บน้ำ โดยเริ่มจากการสร้างอ่างเก็บน้ำขนาดความจุปริมาณมากในบริเวณที่เหมาะสม อาทิ ในเขตตำบลหนองพลับ ที่มีโครงการพัฒนาที่ดินหนองพลับอันเนื่องมาจากพระราชดำริ

ปริมาณน้ำ EEC

จากนั้นระบบอ่างพวงก็มีการพัฒนา ต่อเนื่องตามพระราชดำริ จากปี 2532 เสร็จสมบูรณ์ปี 2549 ไม่เพียงแต่ในพื้นที่อำเภอหัวหิน จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ จังหวัดใกล้เคียง เช่น เพชรบุรี และอีกหลายพื้นที่ น้อมนำไปใช้เป็นแนวทางบริหารจัดการน้ำโดยนำน้ำจากอ่างเก็บน้ำที่มีปริมาณมาก สู่อ่างเก็บน้ำที่มีปริมาณน้อย จากอ่างหนึ่งไปยังอีกอ่างหนึ่ง เพื่อให้พื้นที่มีน้ำอย่างเพียงพอ ทั่วถึงและเท่าเทียมกัน จนเกิดเป็นเครือข่ายการใช้น้ำที่มีประสิทธิภาพ
โดยในการปรับเอา ระบบอ่างพวง มาใช้ในพื้นที่ภาคตะวันออกนี้ เริ่มจากการสำรวจพื้นที่จนกระทั่งพบว่าพื้นที่ลุ่มน้ำคลองวังโตนด จ.จันทบุรี ไม่ไกลจาก จ.ระยองมากนัก ปีนี้น้ำท่าค่อนข้างอุดมสมบูรณ์ และกรมชลประทานได้ดำเนินโครงการพัฒนาแหล่งน้ำคลองวังโตนด จะสร้างอ่างเก็บน้ำ 4 แห่ง
ได้แก่ อ่างฯประแกด ความจุ 60 ล้าน ลบ.ม. ขณะนี้สร้างเสร็จเรียบร้อยแล้ว อ่างเก็บน้ำคลองพวาใหญ่ อ่างเก็บน้ำคลองหางแมว อยู่ระหว่างการก่อสร้าง จะแล้วเสร็จในปี 2565 และ อ่างเก็บน้ำคลองวังโตนด อยู่ระหว่างพิจารณารายงานศึกษาผลกระทบต่อสุขภาพ (EHIA)
กรมชลประทานจึงมีแผนที่จะนำน้ำจากลุ่มน้ำคลองวังโตนดมาเติมให้กับอ่างฯประแสร์ ซึ่งรองอธิบดีกรมชลประทาน อธิบายว่า
“การแบ่งปันน้ำดังกล่าว เริ่มตั้งแต่วันที่ 1-25 มี.ค. ที่ผ่านมา เป็นการปล่อยน้ำจากอ่างฯประแกด วันละ 648,000 ลบ.ม. เพื่อส่งน้ำสนับสนุนให้กับอ่างฯประแสร์วันละ 432,000 ลบ.ม. ส่วนที่เหลืออีก 216,000 ลบ.ม. จะไหลลงสู่ลุ่มน้ำคลองวังโตนดเป็นน้ำต้นทุนใช้ในพื้นที่และรักษาระบบนิเวศ”
“การแบ่งปันน้ำครั้งนี้ ไม่เพียงช่วยสร้างความมั่นคงเรื่องน้ำให้เฉพาะ จ.ระยองเท่านั้น ยังเป็นการเพิ่มน้ำต้นทุนให้ จ.ชลบุรีด้วย เนื่องจากภาคตะวันออกมีระบบท่อผันน้ำเชื่อมโยงระหว่างอ่างเก็บน้ำต่างๆ สามารถเชื่อมโยงปริมาณน้ำจากระยองไปชลบุรีได้”

อ่างเก็บน้ำดอกกราย

“โดยระบบที่เรียกว่าอ่างพวง ประกอบด้วย อ่างเก็บน้ำประแสร์ อ่างเก็บน้ำคลองใหญ่ อ่างเก็บน้ำหนองปลาไหล อ่างเก็บน้ำดอกกราย อ่างเก็บน้ำหนองค้อ อ่างเก็บน้ำบางพระ และกลุ่มอ่างเก็บน้ำขนาดเล็กในเมืองพัทยาอีก 5 แห่ง”

“ระบบอ่างพวง นี้ จะช่วยให้กิจกรรมการใช้น้ำในภาคเกษตร พาณิชยกรรม อุตสาหกรรม และการท่องเที่ยวของภาคตะวันออกไม่ต้องหยุดชะงัก สร้างความมั่นใจให้ทั้งประชาชนในพื้นที่ นักท่องเที่ยว และนักลงทุน ที่ทุกฝ่ายจะได้ช่วยเหลือแบ่งปันกันเพื่อให้สามารถผ่านพ้นวิกฤติภัยแล้งในครั้งนี้ไปได้แน่นอน” สุชาติ รองอธิบบดีกรมชลประทาน ยืนยัน


ที่มา :


ใช้เทคโนโลยีและนวัตกรรม แก้ปัญหาภัยแล้งอย่างได้ผล

เปิดตัวอาชีพใหม่ “นักจัดการน้ำแล้ง” ฮีโร่ตัวจริง สู้ภัยแล้งด้วยนวัตกรรมและภูมิปัญญา

ฝ่า ‘วิกฤตภัยแล้ง 2563’ ด้วยการปลูกผักแบบ ‘เกษตรแม่นยำ’ ทำน้อยแต่ได้มาก รับมือภัยแล้งที่ต้นเหตุ

เปลี่ยน น้ำเสีย เป็นต้นทุนสู้ ‘ภัยแล้ง 2563’ ด้วยเทคโนโลยีและนวัตกรรม นำร่องในพื้นที่ EEC ชู ญี่ปุ่น-จีน-สิงคโปร์ เป็นต้นแบบ