วันที่ 1 กันยายน 2464 เป็นวันครบรอบ 31 ปี การเสียชีวิตของ สืบ นาคะเสถียร อดีตหัวหน้าเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้งซึ่งการเสียชีวิตของสืบฯในครั้งนั้น ได้ก่อกระแสตื่นตัวด้านการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ ป่าไม้และสัตว์ป่า ไปทั่วประเทศ หลังจากนั้นไม่นาน เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้งทุ่งใหญ่นเรศวร ได้รับการประกาศจากยูเนสโก ให้เป็นมรดกทางธรรมชาติของโลก ซึ่งเป็นผลงานของสืบ นาคะเสถียร ที่ดำเนินการรวบรวมข้อมูลความหลากหลายทางชีวภาพของผืนป่าใหญ่แห่งนี้เสนอต่อยูเนสโก
โดยในทุกปี เมื่อเวียนมาถึงวันที่ 1 กันยายน ทาง มูลนิธิสืบ นาคะเสถียร จะจัดกิจกรรมเพื่อรำลึกถึงการจากไปของบุคคลสำคัญที่มีคุณูปการต่อวงการสัตว์ป่าและผืนป่าของไทย สืบ นาคะเสถียร และเช่นกัน ในปีนี้ ทางมูลนิธิฯ ได้งานรำลึก 31 ปี สืบ นาคะเสถียร อย่างเรียบง่ายเข้ากับช่วงที่เรายังคงอยู่ในสถานการณ์การแพร่ระบาดของโรคโควิด -19 จึงมีการเปิดให้ชาวไทยได้ร่วมรำลึกผ่านออนไลน์ ทางเพจมูลนิธิฯ
พร้อมกันนี้ ยังมีการจัดเสวนาออนไลน์ ที่ให้ชื่อว่า “Seub Talk Climate crisis & Mass Extinction” โดยชูสองประเด็นร้อนในวงการสิ่งแวดล้อมไทย นั่นคือ ‘การปล่อยสัตว์คืนสู่ธรรมชาติ’ & ‘ปัญหาโลกร้อนที่คนไทยไม่ควรมองข้าม’ ซึ่งได้เชิญผู้เชี่ยวชาญและคร่ำหวอดในวงการสัตว์ป่าของไทย และผู้ขับเคลื่อนหลากหลายโครงการเพื่อลดปัญหาภาวะโลกร้อนในไทยมาให้ความรู้กัน

การสูญพันธุ์กับราคาที่ต้องจ่าย ต้นทุนทางธรรมชาติที่ทุกคนต้องร่วมรับผิดชอบ
เริ่มต้นเสวนากันด้วยถ้อยความที่ น.สพ.ดร.บริพัตร ศิริอรุณรัตน์ นักวิชาการจากคณะสิ่งแวดล้อมและทรัพยากรศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล/ ประธานมูลนิธิโลกสีเขียว ได้กล่าวในหัวข้อ “การสูญพันธุ์กับราคาที่ต้องจ่าย” โดยมุ่งประเด็นไปที่ “การปล่อยสัตว์ป่าคืนสู่ธรรมชาติ” ว่า
“โลกเรามีสัตว์ป่าและพืชที่ได้รับการจำแนกชนิดแล้วในโลกไม่น้อยกว่า 4 ล้านชนิด ในจำนวนนี้มีอยู่มากกว่าครึ่งหนึ่งที่มีถิ่นกำเนิดอยู่ในป่าเขตร้อนของโลก ซึ่งคิดเป็นพื้นดินประมาณร้อยละ 6 ของพื้นดินทั้งโลก”
“และประเด็นที่จะพูดถึงคือเรื่องของ “การนำสัตว์ป่าที่ใกล้สูญพันธุ์มาเพาะเลี้ยงและขยายพันธุ์” โดยการสรุปบทเรียน 50 ปี มีการทดลองแนวคิดในการเติมสัตว์ป่าเข้าไปให้ธรรมชาติ”
ยกตัวอย่างในประเทศ สหรัฐอเมริกา ซึ่งเป็นประเทศที่ใหญ่ แต่มีการอนุมัติให้ล่าสัตว์ อาทิ เป็ด กวาง หมี และให้จับสัตว์ที่มีขนแน่นๆ เอามาทำเครื่องนุ่งห่มเสื้อกันหนาว แต่พอระยะเวลาผ่านไปสัตว์ป่าที่ถูกจับเหล่านี้ก็ลดจำนวนลง จนทาง สหรัฐฯ เกิดความกังวลว่าจะไม่มีสัตว์ให้ล่า”
แนวคิดในการเติมสัตว์ป่าเพื่อเติมเต็มความสมบูรณ์ให้ระบบนิเวศของป่าจึงเกิดขึ้น เป็นเหมือนการเติมสต็อกไว้ ทำให้สัตว์ป่าเหล่านี้ไม่หมดไป สามารถให้คนรุ่นหลังได้ชม แต่เมื่อถึงจุดหนึ่ง สัตว์บางชนิดกลับถูกล่าไปเยอะและมีจำนวนลดลงอีก จึงมีเจ้าหน้าที่รัฐที่ลงพื้นที่มาดูแลสำรวจจำนวนสัตว์ในแต่ละปีมากขึ้น
ในขณะเดียวกันก็เกิดความเป็นห่วงขึ้นมาในกรณีที่มนุษย์จะปล่อยสัตว์กลับสู่ป่า หากสัตว์เป็นโรคและนำไปปล่อยอาจจะทำให้เชื้อโรคไปติดสู่สัตว์ที่อยู่ในป่าได้ เช่นสัตว์ที่เป็นพาหะ อาทิเช่น หนู สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมต่างๆ ก็อาจจะนำเชื้อโรคไปแพร่สัตว์ชนิดอื่นที่อยู่ในป่าได้
ประเด็นเรื่องสวัสดิภาพสัตว์จึงเป็นสิ่งสำคัญ เมื่อเราทำการย้ายสัตว์จากสวนสัตว์ไปปล่อยพวกเขาไว้ในป่า สัตว์ป่าจะเกิดความเครียดแน่นอน การปล่อยสัตว์คืนสู่ป่าจะต้องชั่งน้ำหนักให้สมเหตุสมผลและพอดี ต้องคำนึงถึงสวัสดิภาพของสัตว์ป่าที่ถูกปล่อยไปอยู่ในป่าจะต้องไปอยู่ในบรรยากาศที่เป็นผู้ถูกคัดเลือก ตัวที่แข็งแรงก็จะสามารถอยู่รอดได้นานกว่าด้วย
จากความจริงในประเด็นเรื่อง “การปล่อยสัตว์ป่าคืนสู่ธรรมชาติ” นำมาสู่จุดที่ต้องวิเคราะห์และวิจัยว่าพวกเราจะทำอย่างไรให้สัตว์เคยสูญพันธุ์ไปแล้วในธรรมชาติกลับมามีชีวิต และประชากรสัตว์ป่าก็สามารถสืบเผ่าพันธุ์ได้
เช่น หมีแพนด้า เดิมจีนทำกิจการผลิตลูกแพนด้าส่งออกประเทศอื่น แต่จีนกลับหยุดและหันมาสอนทักษะให้หมีแพนด้าเอาชีวิตให้อยู่รอดในธรรมชาติ ต่อจากนี้หมีแพนด้าจะไม่ได้แค่ทำหน้าที่เรียกนักท่องเที่ยว หมีแพนด้าสามารถเอาตัวรอดในป่าได้ ถ้าหมีแพนด้าอยู่รอดสัตว์ชนิดอื่นก็สามารถอยู่รอดได้เหมือนกัน
ต่อมา มาถึงบทสรุปที่ น.สพ.ดร.บริพัตร ได้กล่าวถึงในประเด็นเรื่องการปล่อยสัตว์คืนอยู่ธรรมชาติของไทย
“เราจะกลับมาเมื่อป่าสมบูรณ์” เป็นเรื่องของความพยายามเอานกกระเรียนกลับมาปล่อยที่ประเทศไทย มีการเอานกกระเรียนจากออสเตรเลียมาที่เมืองไทย แต่ทั้งนี้ทั้งนั้นความพยายามมันไม่ประสบความสำเร็จ อาจจะเกิดจากองค์ความรู้ที่เรายังมีไม่พอ ต้นทุนที่เราลงไปผมบอกได้เลยว่า 30 ปี มันเกินร้อยล้านแน่นอน
“สัตว์ป่าชนิดอื่นๆ ล่ะ มีอะไรบ้างที่เราจะต้องช่วยเขา เราจะเดินยังไงต่อ ต้นทุนมันแพงมาก ผมคิดว่า สิ่งที่เราอยากจะฝากไว้ก็คือ อนุรักษ์สัตว์ป่าที่อยู่ในธรรมชาตินั่นคือสิ่งที่สำคัญที่สุด”
“สุดท้ายขอฝากถึงสังคมไทยเองที่มีความสนใจในเรื่องสัตว์ป่าสำนักงานและภาคีด้านต่างๆ หากเราจะทำโครงการอนุรักษ์สัตว์ป่าใกล้สูญพันธุ์หากเราทำสำเร็จแล้วเราจะไปต่ออย่างไร ฝากคำถามถึงภาครัฐ บทบาทที่ภาครัฐได้ทำอยู่นั้นจะเป็นผู้คุมกฎเป็นผู้กำกับหรือเป็นผู้เล่นเองมีบทบาทไหนบ้างที่ภาครัฐจะ ภาคเอกชน ภาคประชาชน เช่น ชมรมนักดูนก ไปจนถึงนักท่องเที่ยวที่ชอบเดินป่า ภาครัฐควรละจากบทบาทการเป็นผู้คุมกฎมาเป็นผู้ประสาน สื่อกลาง ดึงทุกภาคส่วนเข้ามาช่วยกันไหม”
“สปีชีส์ หรือพันธุ์สัตว์ป่าใกล้สูญพันธุ์ไหนที่เราควรสนใจ จะเดินต่ออย่างไร จะมีแผนยุทธศาสตร์ระดับชาติไหนที่มาตอบโจทย์ปัญหาเหล่านี้ได้ จะมีองค์กรที่จะมาเป็นผู้ช่วยขับเคลื่อนประสานงานหรือไม่”
“ย้ำอีกครั้งว่า “ราคาที่ต้องจ่าย” หมายถึง เป็นความแพงของโปรเจกต์ที่จะทำนี้ ขอให้ Reintroduction หรือการปล่อยสัตว์คืนสู่ธรรมชาติ เป็นทางเลือกสุดท้าย ถ้าเราอนุรักษ์บ้านของสัตว์ป่าไม่ได้ อนุรักษ์ประชากรพวกเขาไว้ให้ได้”
“เพราะอย่าลืมว่าถ้าเราไม่มีความรู้ เราไม่สามารถทำงานกับสัตว์เหล่านี้ได้ ขณะเดียวกัน ความล้มเหลวเป็นอุปสรรคที่เราต้องก้าวข้าม ความล้มเหลวที่เกิดขึ้นกับชีวิตสัตว์ ในการทำตามแผน การวางแผน ก็เป็นสิ่งที่ทำให้เราต้องก้าวข้ามไปให้ได้ เพราะอย่าลืมว่า ในอีกด้าน ความล้มเหลวก็บันไดขั้นหนึ่งของความสำเร็จ และก็เป็นราคาที่เราจะต้องจ่ายเช่นเดียวกัน”
ราคาที่ต้องจ่าย ถ้าก้าวเดินผิด ในการ ปล่อยสัตว์คืนสู่ธรรมชาติ
ถึงตอนนี้ เพื่อขยายความสิ่งที่ น.สพ.ดร.บริพัตร ได้กล่าวถึงในประเด็น Reintroduction หรือการปล่อยสัตว์คืนสู่ธรรมชาติ ในบทความเรื่อง “ทำความเข้าใจการปล่อยสัตว์ป่าคืนสู่ธรรมชาติ” ที่เผยแพร่ใน เว็บไซต์ ngthai.com ได้อธิบายเพิ่มเติมไว้ชัดเจน เกี่ยวกับผลที่จะเกิดหากใช้ศาสตร์นี้ ไปแบบไม่ถูกทาง หรือรู้เท่าไม่ถึงการณ์ว่า
“เราคงไม่สามารถใช้เครื่องมือนี้ช่วยเหลือสัตว์ป่าหายากทุกชนิดได้ ศาสตร์แห่งการปล่อยสัตว์ป่าคืนสู่ธรรมชาติได้พัฒนาไปจนกลายเป็นสาขาวิชาหนึ่งที่ต้องอาศัยความรู้สหวิทยาการเป็นเครื่องมือ ตั้งแต่การวางแผน การประเมินประชากรในธรรมชาติ การเพาะเลี้ยงขยายพันธุ์ให้ได้จำนวนตามต้องการ การขนย้ายสัตว์จากสถานที่หนึ่งไปสู่สถานที่ปล่อย การติดตามและการประเมินอัตราการตายและอยู่รอด พันธุศาสตร์ประชากร การประเมินความเสี่ยงด้านสุขภาพและโรคติดเชื้อระหว่างกลุ่มประชากร เป็นต้น”
“กระบวนการเหล่านี้ได้รับการจัดทำเป็นคู่มือเพื่อเป็นแนวทางการดำเนินงานที่ถูกต้องตามหลักวิชาการ และได้รับการเผยแพร่โดยกลุ่มผู้เชี่ยวชาญด้านการปล่อยสัตว์ป่าคืนสู่ธรรมชาติของไอยูซีเอ็น ข้อพึงพิจารณาในการนำสัตว์ชนิดใดชนิดหนึ่งมาเข้าโปรแกรมการการปล่อยสัตว์คืนสู่ธรรมชาติ ต้องมีกระบวนการขั้นตอนที่ถูกต้องและได้รับพิจารณาจากผู้เกี่ยวข้องทุกฝ่ายอย่างรอบด้าน มีการใช้งบประมาณ และต้องตั้งเป้าในระยะยาวอย่างชัดเจนว่า จะทำไปถึงขั้นใดจึงจะยุติโครงการ และสัตว์ที่ต้องการอนุรักษ์สามารถอยู่รอดได้เองตามธรรมชาติ”
“คำถามหนึ่งที่นักอนุรักษ์ต้องขบคิดเมื่อพูดถึงการปล่อยสัตว์ป่าคืนสู่ธรรมชาติคือ หากสัตว์ชนิดนั้นไม่สามารถอยู่รอดในธรรมชาติได้แล้ว เราควรพยายามปล่อยหรือไม่ เพราะสภาพแวดล้อมไม่เหมือนเดิมอีกต่อไป”
“สังคมโลกได้เรียนรู้เรื่องวิกฤติการสูญพันธุ์ใหญ่ๆ มาแล้วหลายครั้ง แต่การสูญสิ้นของชนิดพันธุ์เกิดขึ้นอย่างต่อเนื่องตลอดเวลา สิ่งสำคัญที่ควรพิจารณาในกรณีสัตว์ป่าถูกคุกคามจนสูญพันธุ์ คือสาเหตุของภัยคุกคามว่า เกิดจากสาเหตุตามธรรมชาติ หรือเป็นผลกระทบจากการกระทำของมนุษย์ทั้งทางตรงและทางอ้อม”
ชี้ทางออกจาก ‘ปัญหาโลกร้อน’ ที่คนไทยไม่ควรมองข้าม
ด้าน วรรโณบล ควรอาจ อดีตหัวหน้าฝ่ายวิชาการมูลนิธิสืบนาคะเสถียร / นักวิชาการชำนาญการ องค์การบริหารจัดการก๊าซเรือนกระจก (องค์การมหาชน) ได้มาเสนอมุมมองในหัวข้อ “โลกร้อนที่คนไทยไม่ควรมองข้าม” ผ่านการเล่าเรื่องราวสถานการณ์หรือวิกฤตโลกร้อน ว่า ณ ขณะนี้ดำเนินไปถึงขึ้นไหน เราได้รับผลกระทบจากโลกร้อนอย่างไร ประเทศไทยมีการดำเนินงานเกี่ยวกับนโยบายการลดโลกร้อนอย่างไรเพื่อจะช่วยโลก และเราในฐานะที่ใช้ทรัพยากรบนโลกใบนี้จะมีส่วนช่วยหรือยับยั้งปัญหานี้ได้อย่างไร ผ่านการตอบคำถามที่นำสู่ความเข้าใจในแต่ละประเด็น
Q : สถานการณ์หรือว่าวิกฤติโลกร้อนพัฒนาไปถึงขั้นไหนแล้ว?
A : จากรายงานฉบับล่าสุด การประเมินโลกร้อนของ IPCC หรือคณะกรรมการระหว่างรัฐบาลว่าด้วยเรื่องการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ สาระสำคัญ ได้ระบุเอาไว้ โลกร้อนขึ้นกว่าที่เราคาดคิด พิสูจน์ได้จาก คลื่นความร้อนที่จะเกิดขึ้นในทุกๆ 50 ปี แต่ในรายงานแจ้งว่าจะเกินขึ้นในทุกๆ 10 ปี ฝนจะตกหนักขึ้นรูปแบบของน้ำฝนเปลี่ยนไป
ขณะที่น้ำแข็งจากขั้วโลกจะละลายเร็วขึ้น และผลกระทบที่เกิดขึ้นจากโลกร้อน ซึ่งเป็นสิ่งที่พวกเราควรตระหนัก คือ ผลกระทบเหล่านี้ จะมีความแตกต่างกันไปในแต่ละภูมิภาคอย่างไร
และแน่นอน ประเด็นต่อมา ทั้งในอดีตและในปัจจุบันอิทธิพลของมนุษย์ทุกคนล้วนได้ทำลงไป พวกเราทุกคนต้องช่วยกันได้แล้ว เราต้องเริ่มทำอะไรสักอย่างแล้ว สิ่งที่เราไม่สามารถเรียกขึ้นมาได้ คือ การละลายของน้ำแข็งขั้วโลก
แต่ในรายงานยังมีความหวังเล็กๆ ที่เราเอากลับคืนมาได้ถ้าเรามีความตั้งใจ คือ การลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกหรือก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ ให้น้อยลง โดยเฉพาะ ก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ ให้มีการปล่อยก๊าซสุทธิเป็นศูนย์
Q : ผลกระทบจากโลกร้อนที่เกิดขึ้นในประเทศไทย?
A : ประเด็นหลักสำหรับคนในเมืองและคนในชนบท คือ เรื่องของ ฝน เรื่องของ น้ำ ฝนจะตกหนักขึ้นและถี่ขึ้น หรือว่าฝนจะทิ้งช่วง นี่แหละคือผลกระทบ
ลองสมมุติ มีน้ำอยู่หนึ่งถัง หากมีฝนตกลงมาใส่ถังกว่าน้ำจะเต็มใช้เวลา 2-3 ชั่วโมง เพราะฉะนั้นเรามีเวลาในการระบายน้ำเรามีพื้นดินในการระบายน้ำ การเปลี่ยนแปลงภูมิอากาศ (Climate change) โลกร้อนทำให้สภาพอากาศเปลี่ยนไป น้ำหนึ่งถัง ไม่ได้ใช้เวลา 2-3 ชั่วโมงอีกต่อไป แต่ใช้เวลาแค่ 40 นาที หรือ 1 ชั่วโมง
เมื่อน้ำเต็มเร็วขึ้นแล้วน้ำไปไหน?
ปัจจุบันอาคารบ้านเรือนสร้างขึ้นมาถมพื้นดิน เมื่อฝนตกลงมาแล้วน้ำระบายไม่ทันน้ำพวกก็ไม่มีที่ไปท่อที่สร้างมาเพื่อระบายก็ต้องใช้เวลา แต่มันก็ไม่สมเหตุสมผลเพราะน้ำมีจำนวนมากกว่าท่อน้ำที่ระบาย มันก็จึงต้องกักเอาไว้ทำให้เกิดน้ำขัง
Q : ประเทศไทยมีการดำเนินงานอะไรบ้างที่เกี่ยวกับนโยบายการลดโลกร้อน?
A : ประเทศไทยมีการดำเนินงานเรื่องภาวะโลกร้อนมาได้ระยะหนึ่งแล้วมีแผนระดับชาติมีแผนแม่บทลองรับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ปี พ.ศ.2558 ถึง 2593 ซึ่งตัวแผนแม่บทนี้เป็นเสมือนแผนหลักและสำคัญแผนใหญ่ที่ จะทำให้เราทุกคน ได้ไปในทิศทางเดียวกัน
ในแผนนี้ มีประเด็นที่มุ่งเน้นการทำงานเป็น 3 เรื่องหลัก คือ การรับมือการจัดการเปลี่ยนแปลงสภาพอากาศจะมี 2 ประเด็น คือ หนึ่ง เรื่องของการปรับตัวต่อผลกระทบการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ Adaptation หรือ Climate change Adaptation และ สอง การลดก๊าซเลือดกระจกและส่งเสริมการเติบโตที่ปล่อยคาร์บอนต่ำ Mitigation ส่วนประเด็นที่สาม คือ การสร้างขีดความสามารถด้านการบริหารจัดการการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ
นอกจากนี้ประเทศไทยยังมี แผนการลดก๊าซเรือนกระจก NDC นอกจากนี้ยังมีหน่วยงานและสำนักงานภาครัฐและภาคเอกชนก็ได้มีการดำเนินงานร่วมด้วยช่วยกันในการเปลี่ยนแปลงสภาพอากาศลดโลกร้อน เรามีกลไกที่ช่วยกันลดก๊าซเรือนกระจกหรือภาคสมัครใจ มีการสนับสนุนและคำนวณค่าก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์
นอกจากนั้น เรายังมีความพยายามที่จะให้งานของเรากระจายงานไปให้เข้าถึงประชาชนทั่วไปให้ได้มากที่สุด ประเทศไทยมีพื้นที่ป่าไม้ที่อยู่ในสัดส่วนที่ยังสูงอยู่ ป่าไม้ คือ พื้นที่สำคัญมากๆ ทุกป่าในประเทศไทยสำคัญหมด เพราะช่วยลดการปล่อยก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ได้มาก เพราะฉะนั้นการดูแลป่า ชาวบ้านและเจ้าหน้าที่ นั้นจึงมีหน้าที่สำคัญเช่นกันจะทำเช่นไรให้ชาวบ้านเหล่านั้นเห็นถึงความรู้และความสำคัญของป่า และเกิดการดูแลป่าให้ได้มากที่สุด
Q : เราควรทำสิ่งใดเพื่อชะลอหรือยับยั้งปัญหาภาวะโลกร้อนที่เกิดขึ้นในประเทศไทย?
A : ถ้าเป็นในปัจจุบันนี้เราอาจจะตอบในเรื่องของ Climate change ไม่ได้เพราะว่าพวกเรากำลังเผชิญกับสถานการณ์โรคระบาดของเชื้อไวรัสโควิด-19 อยู่ แต่สิ่งที่เราทำได้คือการแจ้งสถานการณ์ข่าวสารต่างๆ ที่มีการแจ้งเตือนและให้ความรู้กับประชาชนที่เกี่ยวกับภัยพิบัติด้านต่างๆ รวมจะมีแผนและแก้ปัญหารับมืออย่างไร โครงสร้างการทำงานอย่างไรหากเจอปัญหา หลายคนอาจลืมไปแล้วว่าเหตุการณ์ต่างๆ ทางภัยพิบัติที่เกิดขึ้นเราต่างได้รับผลกระทบกันอย่างไรบ้าง
ที่สุดแล้ว คุณวรรโณบล ได้เน้นย้ำว่า “เรื่องของผลกระทบมันไม่ได้เกิดขึ้นกับตัวเราเองคนเดียว เราควรจะร่วมกันช่วยกันแก้ปัญหา มนุษย์คือสัตว์ที่มีความสามารถในการปรับตัว เมื่อมีความรู้และตระหนักพร้อมที่จะแบ่งปัน เราสามารถจะจับมือและรอดไปพร้อมกันได้”
ร่วมฟื้นคืนธรรมชาติให้กลับคืน ด้วยหลากหลายกิจกรรมต้นแบบต่อไปนี้
นักวิจัยไทยทำสำเร็จ! แปลงคาร์บอนไดออกไซด์เป็นเมทานอล ลดโลกร้อน เพิ่มมูลค่าเศรษฐกิจหมุนเวียน
ชวนกลั่นไอเดีย ปั้น “สวนลุมพินี 100 ปี” ต้องพัฒนาแบบไหน ถึงจะก้าวสู่สวนสาธารณะชั้นนำระดับโลก
















