การผลิตยุคใหม่ ก่อ โภคทรัพย์ (Wealth) หรือ โรคทรัพย์ (Illth)

สมัยกำลังปฏิวัติอุตสาหกรรมอย่างหนักหน่วงในช่วงศตวรรษที่สิบเก้า อังกฤษต้องเริ่มเผชิญกับสิ่งที่เราเรียกกันในปัจจุบันว่า “มลภาวะ” แต่สมัยนั้นยังไม่มีคำบัญญัตินี้อย่างชัดเจน จึงมีผู้เริ่มเสนอคำใช้เรียกผลพวงด้านลบของอุตสาหกรรมดังกล่าว


เครื่องจักรและอุตสาหกรรมนำมาซึ่ง “โภคทรัพย์” หรือ “ความมั่งคั่ง” มากขึ้น ซึ่งภาษาอังกฤษใช้คำว่า wealth
แต่หากสิ่งที่มนุษย์ผลิตออกมา ก่อให้เกิดผลในทางร้าย นำมาซึ่งความเดือดร้อน โรคภัยไข้เจ็บ และผลกระทบร้ายแรงต่อวิถีชีวิตความเป็นอยู่ รวมทั้งธรรมชาติรอบๆ ตัวด้วยเล่า เราจะถือว่าผลผลิตนั้นเป็นโภคทรัพย์ได้หรือไม่ หรือควรจะเรียกมันว่าอย่างอื่น
แน่นอนว่า ในทางตัวเลขของรายได้และการผลิต ผลผลิตที่ว่านั้นย่อมทำให้ตัวเลขสูงขึ้น รายได้ของคนผลิตก็สูงขึ้น รายได้ของคนเอาไปขายก็มากขึ้น และทำให้ผลผลิตมวลรวมของประเทศ หรือที่เรียกว่า รายได้ประชาชาตินั้นสูงขึ้นด้วย
ทั้งหมดนี้เรียกว่า การเติบโต ซึ่งปัจจุบันกลายเป็นตัวเลขศักดิ์สิทธิ์ ต้องตั้งเป้าเฝ้าดูกันอยู่เป็นประจำ ถ้าสูงขึ้นก็ดีใจ สูงขึ้นน้อยๆ หรือโตขึ้นน้อยๆ ก็ดีใจ แต่ไม่มาก ยิ่งถ้าโตขึ้นไม่เท่ากับที่เคยโตมาเมื่อปีก่อน ตัวเลขที่สูงขึ้นนั้นกลับทำให้เดือดเนื้อร้อนใจ รัฐบาลก็ยิ่งต้องผลักดันต้องเข็นตัวเลขการเติบโตให้สูงขึ้นไปอีก จนดูเหมือนว่า เจ้าตัวเลขการเติบโตนี้เหมือนเงา วิ่งไล่จับไม่ได้สักที ยิ่งวิ่งไปเท่าไร ก็ต้องวิ่งต่อไปให้เร็วขึ้นเท่านั้น

แต่การเติบโตของผลผลิตที่ว่านี้ อะไรกันแน่ที่เพิ่มมากขึ้น เพราะถ้าเรานับรวมการผลิตสารเสพติดเข้าไปด้วย ตัวเลขก็สูงขึ้น ถ้าเรานับรวมการใช้สารพิษมหาศาลเข้าไปด้วย ตัวเลขก็สูงขึ้น ถ้าเรานับรวมการผลิตสารกัมมันตรังสี ก็สูงขึ้นเหมือนกัน ถ้ากินน้ำตาลกันมากๆ แล้วไปหาทันตแพทย์กันมากขึ้น ตัวเลขก็สูงขึ้น ทั้งจากน้ำตาลและรายได้ของหมอฟัน
เพราะฉะนั้น การเจริญเติบโต โดยตัวของมันเอง ไม่ได้บอกอะไรเลยในเชิงคุณภาพ ไม่ได้บอกเลยว่า ที่สูงขึ้นนั้น อะไรที่สูงขึ้น และก่อให้เกิดผลอะไร และในทางตรงกันข้าม หากมันลดลง ก็ไม่ได้บอกว่า อะไรที่ลดลง และมีผลอย่างไร
กล่าวอีกนัยหนึ่ง การเติบโตไม่จำเป็นต้องหมายถึงการเพิ่มพูนโภคทรัพย์เสมอไป และถ้าการผลิตสิ่งต่างๆ กลับทำให้เกิดผลที่กระทบต่อคุณภาพของชีวิตด้วยแล้ว เราจะถือว่าเป็นการเติบโตแต่ถ่ายเดียวจะได้หรือ
คำถามทำนองนี้ เกิดขึ้นในอังกฤษเมื่อกลางศตวรรษที่สิบเก้าเช่นเดียวกัน ทำให้นักคิดนักวิจารณ์สังคมและศิลปะคนหนึ่งชื่อ จอห์น รัสกิน (John Ruskin) ตั้งข้อสังเกตว่า ในภาษาอังกฤษ คำว่า wealth มาจากคำว่า weal ซึ่งก็คือคำว่า well แปลได้ว่า อยู่ดีมีสุข เมื่อเป็นคำนามเติม th ต่อท้ายเข้าไป เพราะฉะนั้นเราย่อมเห็นได้ว่า wealth นั้น น่าจะต้องก่อให้เกิดความอยู่ดีมีสุขตามมา

wealth

ทีนี้ ถ้าสิ่งที่สังคมผลิตออกมา กลับกลายเป็นสิ่งที่ก่อให้เกิดทุกข์ สร้างความเดือดร้อน ก่อให้เกิดความเสื่อมโทรม เป็นพิษเป็นภัยต่อวิถีชีวิตและวิถีการอยู่ร่วมกัน มิได้นำมาซึ่งความอยู่ดีมีสุขเล่า จะเรียกสิ่งนั้นว่าอะไรดี
รัสกิน เสนอว่า ในเมื่อมันก่อให้เกิดความเดือดร้อนโรคภัยไข้เจ็บ ก็น่าจะใช้คำว่า ill ซึ่งแปลว่า เจ็บไข้ได้ป่วย ซึ่งตรงข้ามกับ well นั้นมาใช้บัญญัติศัพท์ ให้กลายเป็น illth
ถ้าจะแปลเป็นไทยเปรียบเทียบกันง่ายๆ ก็น่าจะแปลได้ว่า wealth คือ “โภคทรัพย์” และ illth คือ “โรคทรัพย์”
และทำความเข้าใจง่ายๆ ได้ว่า โภคทรัพย์ คือผลผลิตสิ่งที่นำมาซึ่งความอยู่ดีมีสุข และโรคทรัพย์ คือผลผลิตที่นำมาซึ่งโรคภัยและความเดือดร้อน  อย่างแรกยังผลให้เกิดความสุขที่มากขึ้น ทั้งต่อบุคคลและสังคม อย่างหลังยังผลให้เกิดความทุกข์มากขึ้น ทั้งต่อบุคคลและสังคม ที่คนไทยมักเรียกกันว่า “ทุกขลาภ” นั่นเอง
หรือจะพูดเป็นสำนวนอย่างที่มักใช้กันในปัจจุบันก็ได้ว่า มีทรัพย์ชนิดที่ทำให้ “อยู่เย็นเป็นสุข” และมีทรัพย์ชนิดที่ทำให้ “อยู่ร้อนนอนทุกข์”

ดังที่ผมได้กล่าวมาแล้ว การเติบโตนั้นมีแต่ตัวเลขที่ไม่ได้บอกอะไร จะเป็นโภคทรัพย์ที่เพิ่มขึ้นก็ได้ หรือจะเป็นโรคทรัพย์ที่เพิ่มขึ้นก็ได้ นับรวมๆ กันไปหมด ดังนั้นเมื่อบอกว่าเศรษฐกิจโต 10% ก็ไม่รู้ว่าอะไรโตขึ้น และผลของการเติบโตนั้นจะนำมาซึ่งผลต่อคุณภาพชีวิตอย่างไร ก็ไม่อาจบอกได้

การผลิตยุคใหม่
จอห์น รัสกิน จึงเสนอประกอบต่อไปด้วยว่า ในเมื่อทำบัญชีรายได้ประชาชาติกัน และรวมตัวเลข “โภคทรัพย์” อย่างชัดเจน ทำไมจึงไม่ลองทำบัญชี “โรคทรัพย์” ประชาชาติด้วยบ้าง และลองเปรียบเทียบดู ว่าปีหนึ่งๆ ที่ผ่านไป การเติบโตที่อ้างกันว่าเป็นสิ่งที่ดีนั้น ดีจริงหรือไม่ และอันที่จริง เมื่อโรคทรัพย์เติบโตขึ้น ก็น่าจะต้องไปลบตัวเลขการเติบโตด้วย เพราะจะเอาไปเป็นส่วนหนึ่งของโภคทรัพย์ไม่ได้
ยกตัวอย่างปัจจุบันที่เห็นได้ชัด ก็คือ ขยะอันตรายสูญสลายยากทั้งหลาย เวลาผลิตออกมานั้นทำให้ตัวเลขเติบโตขึ้น เมื่อต้องหาทางกำจัดมันเป็นค่าใช้จ่ายก็มีการใช้เครื่องมือหรือว่าจ้าง ก็ก่อให้เกิดรายได้เพิ่มขึ้น เวลาจะสร้างสถานที่กำจัดหรือกลบฝังไว้อย่างมิดชิด ก็กลายเป็นรายได้ขึ้นมาอีก แล้วถ้าเผื่อมันปล่อยสารปนเปื้อนต่อสิ่งแวดล้อม ก่อให้เกิดโรคภัย ต้องใช้เงินส่วนตัวหรือทุนของสังคมไปเยียวยาแก้ไข นั่นก็ทำให้ตัวเลขรายได้เพิ่มขึ้นได้ในทางหนึ่งเช่นกัน
ทั้งหมดถูกเหมารวมเป็นโภคทรัพย์ เป็นรายได้ประชาชาติ และเป็นการเติบโตทั้งหมด ไม่มีการจำแนกแยกแยะใดๆ

แล้วก็ลองคิดดูสิครับ เอาแค่ขยะอันตรายประเภทแบตเตอรี่ต่างๆ โดยเฉพาะแบตเตอรี่โทรศัพท์มือถือ ที่หมดอายุการใช้งานนับเป็นสิบยี่สิบล้านก้อนแต่ละปีนั้น แน่นอนว่าเป็นตัวเลขรายได้มหาศาล บ่งบอกถึงการเติบโตอย่างรวดเร็ว แต่ผลและภาระที่จะตามมานั้น ไม่ได้อยู่ในการคำนวณใดๆ ทั้งสิ้น (ที่ผมยกเรื่องนี้มาไม่เกี่ยวกับการเมืองแต่อย่างใดนะครับ)
นี่ยกตัวอย่างแค่ขยะอันตรายอย่างเดียว หากเราเหลียวดูรอบๆ ตัวเรา ก็จะเห็นผลผลิตชนิดที่อาจจัดอยู่ในข่าย “โรคทรัพย์” ได้ไม่ยาก
การผลิตในสังคมปัจจุบัน จึงเป็นทั้งการผลิตโภคทรัพย์และโรคทรัพย์  
การการกระจายหรือซื้อขายที่เกิดขึ้น ก็เป็นการกระจายทั้งโภคทรัพย์และโรคทรัพย์
ในภาษาอังกฤษ ยังมีคำว่า “goods” ซึ่งแปลว่า สินค้า แต่ปัจจุบันมีคนเริ่มกล่าวถึง “bads” ซึ่งก็มีความหมายเดียวกับ illth หรือโรคทรัพย์นั่นเอง แต่จะแปลเป็นไทยว่ากระไร ผมนึกไม่ออก ใจความสำคัญนั้นก็เช่นเดียวกัน กล่าวคือ ทุกวันนี้เราไม่ได้อยู่กับการผลิตและกระจายสินค้าที่เป็นคุณเท่านั้น แต่อยู่กับการผลิตและกระจายสินค้าที่เป็นโทษด้วย
ที่สำคัญกว่านั้นก็คือ ในขณะที่มันเป็นสินค้าที่เป็นคุณนั้น มันถูกนับเป็นมูลค่าการเติบโต แต่เมื่อมันกลายเป็นโทษ ไม่ว่าจะในทันทีหรือในระยะยาว มันไม่ได้ลดมูลค่าการเติบโตแต่อย่างใด และในหลายกรณี กลับเพิ่มมูลค่าการเติบโตเสียด้วยซ้ำ

กล่าวอีกนัยหนึ่ง ขณะที่เราผลิตความเจริญ เราก็อาจผลิตความเสื่อมและความเสี่ยงพร้อมๆ กันไปด้วย ขณะที่เราพัฒนา เราก็อาจเสื่อมถอยไปในขณะเดียวกัน และบางทีเมื่อเติบโตอย่างรวดเร็วเร่งรีบ ก็เท่ากับเสื่อมถอยอย่างเร่งรีบ และรนหาความเสี่ยงใส่ตัวพร้อมๆ กันไป
แต่ข้อพิจารณาทำนองนี้เป็นเรื่องที่ไม่ค่อยรื่นหูนัก เพราะโลกทุกวันนี้ โดยเฉพาะสังคมไทยในช่วงหลายสิบปีที่ผ่านมา เคยชินกับการผลักดันการเติบโตทางเศรษฐกิจ จนไม่สนใจแง่มุมอื่นๆ ทั้งยังต้องหาทางทำให้เติบโตมากที่สุดโดยเร็วที่สุดด้วย และแม้เราจะเห็นพิษภัยของ “โรคทรัพย์” เป็นอันมาก แต่เราก็เชื่อ หรือถูกหว่านล้อมและบังคับให้เชื่อว่า เป็นสิ่งที่เราจำเป็นต้องมองข้ามไป ขอให้ตัวเลขการเติบโตนั้นไปได้สวย แล้วทุกอย่างจะดีเอง
การเติบโตจึงมีสถานะเหมือน “เทพ” องค์ใหญ่ ที่ต้องเอาทุกอย่างมาใช้เซ่นไหว้บูชา โดยมีความเชื่อว่า เทพองค์นี้จะนำแต่สิ่งดีๆ มาให้ โดยไม่ต้องถามด้วยซ้ำว่า สิ่งดีๆ นั้นมีใครได้บ้าง และสิ่งร้ายๆ จะเกิดขึ้นได้ไหม และใครจะเป็นผู้รับผลจากสิ่งเลวร้ายนั้น
จะมีทางหรือไม่ ที่เราจะแยกแยะระหว่างโภคทรัพย์กับโรคทรัพย์ ความเจริญกับความเสี่ยง การพัฒนากับการเสื่อมถอย  เพราะนับวันการแยกแยะนี้จะยิ่งมีความสำคัญมากขึ้นทุกที
เพราะตัวเลขการเติบโตที่เร่งรัดกันอย่างหน้ามืดตามัวอยู่ทุกวันนี้ อาจเป็นการผลิตและการกระจายโรคทรัพย์ ความเสี่ยง และการเสื่อมถอย มากกว่าที่คิด

เรื่อง : วีระ สมบูรณ์

[ตีพิมพ์ครั้งแรกในคอลัมน์ “อริยวิถี” มติชนสุดสัปดาห์ พฤศจิกายน 2548 – แนวคิดนี้ของ จอห์น รัสกิน (John Ruskin, 1819-1900) นับเป็นข้อวิพากษ์แรกๆ ว่าด้วย มลภาวะ สิ่งแวดล้อม นิเวศวิทยา และเศรษฐกิจการเมืองสมัยใหม่]


อ่านข้อเขียนนำเสนอมุมมอง ให้สังคมได้ฉุกคิดเพิ่มเติม

เทคโนโลยีสำหรับ Metaverse จะ disrupt โลกภายในปีไหน?

โลกร้อนขึ้นทุกวัน แล้วเมื่อไหร่จะบอกลา “ถ่านหิน” เสียที

หายนะจาก “ภัยธรรมชาติ” กำลังคุกคามประเทศไหนมากที่สุดในโลก