ตั้งแต่การสูญเสียที่อยู่อาศัยอย่างไม่คาดคิด ไปจนถึงการสูญพันธุ์ของสัตว์หลากหลายชนิดที่สร้างความสะเทือนใจ เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นเหล่านี้แสดงให้เห็นว่า ความหลากหลายทางชีวภาพ บนโลกของเรากำลังถูกคุกคามด้วยความโลภของมนุษย์ ทั้งการแสวงหาผลประโยชน์ การบุกรุกพื้นที่ เหนือสิ่งอื่นใดการกระทำเหล่านี้ คือ การแสวงหาผลประโยชน์ในระยะเวลาสั้นๆ เท่านั้น ซึ่งในความเป็นจริงมนุษย์เราและสรรพสิ่งบนโลกใบนี้ต่างเชื่อมโยงกัน ทุกชีวิตต่างพึ่งพาอาศัยกันผ่านระบบของความหลากหลายทางชีวภาพอันเป็นระบบที่จะทำให้เราเติบโตและมีชีวิตอยู่ต่อไปได้
ขณะนี้โลกของเราเดินทางมาถึงทางแยกของวิกฤตการสูญเสีย ความหลากหลายทางชีวภาพ เพราะในปีนี้จะมีการจัดประชุมอนุสัญญาว่าด้วยความหลากหลายทางชีวภาพ (The Convention on Biological Diversity (CBD) COP15 ) ขึ้นที่เมืองคุนหมิง จีน และการประชุมนี้เองจะมีความสำคัญอย่างยิ่งที่จะตัดสินว่า เราในฐานะหนึ่งในชุมชนของโลกจะสร้างผลกระทบต่อความหลากหลายทางชีวภาพโลกอย่างไรในอีก 10 ปีข้างหน้า
เพราะความหลากหลายทางชีวภาพนั้นเกี่ยวโยงกับเราและความเป็นธรรมทางสังคม บทความเรื่อง “10 สถานการณ์โลกด้าน ความหลากหลายทางชีวภาพ การปกป้องธรรมชาติ และสิทธิชนพื้นเมือง” ที่เผยแพร่ทางเว็บไซต์ กรีนพีช จึงอยากนำเสนอ 10 สถานการณ์ที่เกิดขึ้นและเชื่อมโยงถึง ความหลากหลายทางชีวภาพ บนโลก
รู้กันก่อน ความหลากหลายทางชีวภาพ ของโลก มีความสำคัญอย่างไร?
จากเว็บไซต์ สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ได้อธิบายถึงนิยามของ “ความลากหลายทางชีวภาพ” หรือ Biodiversity, Biological diversity หมายถึง การมีสิ่งมีชีวิตนานาชนิด นานาพันธุ์ในระบบนิเวศอันเป็นแหล่งที่อยู่อาศัย ซึ่งมีมากมายและแตกต่างกันทั่วโลก หรือง่ายๆ คือ การที่มีชนิดพันธุ์ (species) สายพันธุ์ (genetic) และระบบนิเวศ (ecosystem) ที่แตกต่างหลากหลายบนโลก
แล้วความหลากหลายทางชีวภาพสำคัญอย่างไร? การตอบคำถามนี้ ต้องทำความเข้าใจก่อนว่าความหลากหลายทางชีวภาพมีอยู่ระหว่างสายพันธุ์ ระหว่างชนิดพันธุ์ และระหว่างระบบนิเวศ
ความหลากหลายทางชีวภาพระหว่างสายพันธุ์ ที่เห็นได้ชัดเจนที่สุด คือ ความแตกต่างระหว่างพันธุ์พืชและสัตว์ต่างๆ ที่ใช้ในการเกษตร ความแตกต่างหลากหลายระหว่างสายพันธุ์ ทำให้สามารถเลือกบริโภคข้าวจ้าว หรือข้าวเหนียว ตามที่ต้องการได้ หากไม่มีความหลากหลายของสายพันธุ์ต่างๆ แล้ว อาจจะต้องรับประทานส้มตำปูเค็มกับข้าวจ้าวก็เป็นได้ ความแตกต่างที่มีอยู่ในสายพันธุ์ต่างๆ ยังช่วยให้เกษตรกรสามารถเลือกสายพันธุ์ปศุสัตว์ และสัตว์ปีก เพื่อให้เหมาะสมตามความต้องการของตลาดได้ เช่น ไก่พันธุ์เนื้อ ไก่พันธุ์ไข่ดก วัวพันธุ์นม และวัวพันธุ์เนื้อ เป็นต้น

ความหลากหลายระหว่างชนิดพันธุ์ สามารถพบเห็นได้โดยทั่วไปถึงความแตกต่างระหว่างพืชและสัตว์แต่ละชนิด ไม่ว่าจะเป็นสัตว์ที่อยู่ใกล้ตัว เช่น สุนัข แมว จิ้งจก ตุ๊กแก กา นกพิราบ และนกกระจอก เป็นต้น หรือสิ่งมีชีวิตที่อยู่ในป่าเขาลำเนาไพร เช่น เสือ ช้าง กวาง กระจง เก้ง ลิง ชะนี หมี และวัวแดง เป็นต้น พื้นที่ธรรมชาติเป็นแหล่งที่อยู่อาศัยของสิ่งมีชีวิตที่แตกต่างหลากหลาย
แต่ว่ามนุษย์ได้นำเอาสิ่งมีชีวิตมาใช้ประโยชน์ทางการเกษตร และอุตสาหกรรม น้อยกว่าร้อยละ 5 ของสิ่งมีชีวิตทั้งหมด ในความเป็นจริงพบว่ามนุษย์ได้ใช้พืชเป็นอาหารเพียง 3,000 ชนิด จากพืชที่มีท่อลำเลียง (vascular plant) ที่มีอยู่ทั้งหมดในโลกถึง 320,000 ชนิด ทั้งๆ ที่ประมาณร้อยละ 25 ของพืชที่มีท่อลำเลียงนี้สามารถนำมาบริโภคได้ สำหรับชนิดพันธุ์สัตว์นั้น มนุษย์ได้นำเอาสัตว์เลี้ยงมาเพื่อใช้ประโยชน์เพียง 30 ชนิด จากสัตว์ที่มีกระดูกสันหลังทั้งหมดที่มีในโลกประมาณ 50,000 ชนิด (UNEP 1995)
ความหลากหลายระหว่างระบบนิเวศ เป็นความหลากหลายทางชีวภาพซึ่งซับซ้อน สามารถเห็นได้จากความแตกต่างระหว่างระบบนิเวศประเภทต่างๆ เช่น ป่าดงดิบ ทุ่งหญ้า ป่าชายเลน ทะเลสาบ บึง หนอง ชายหาด แนวปะการัง ตลอดจนระบบนิเวศที่มนุษย์สร้างขึ้น เช่น ทุ่งนา อ่างเก็บน้ำ หรือแม้กระทั้งชุมชนเมือง ของเราเอง ในระบบนิเวศเหล่านี้ สิ่งมีชีวิตก็ต่างชนิดกัน และมีสภาพการอยู่อาศัยแตกต่างกัน
ความแตกต่างหลากหลายระหว่างระบบนิเวศนี่เอง ที่ทำให้โลกมีถิ่นที่อยู่อาศัยเหมาะสมสำหรับสิ่งมีชีวิตชนิดต่างๆ ระบบนิเวศแต่ละประเภทให้ประโยชน์แก่การดำรงชีวิตของมนุษย์แตกต่างกัน หรืออีกนัยหนึ่งให้ ‘บริการทางสิ่งแวดล้อม’ (environmental service) ต่างกันด้วย อาทิ ป่าไม้ทำหน้าที่ดูดซับน้ำ ไม่ให้เกิดน้ำท่วมและการพังทลายของดิน ส่วนป่าชายเลนทำหน้าที่เก็บตะกอนไม่ให้ไปทบถมจนบริเวณปากอ่าวตื้นเขิน ตลอดจนป้องกันการกัดเซาะบริเวณชายฝั่งจากกระแสลมและคลื่นด้วย
10 ปรากฎการณ์โลกสื่อถึง ความหลากหลายทางชีวภาพ ที่นำสู่การปกป้องธรรมชาติ และสิทธิชนพื้นเมือง
มาถึง 10 สถานการณ์ที่เกิดขึ้นและเชื่อมโยงถึงความหลากหลายทางชีวภาพบนโลกใบนี้ได้ จนกระทั่งนำสู่การปกป้อง ดูแลธรรมชาติ ไปจนถึงสิทธิของชนพื้นเมือง มีดังนี้
1. ปี 2564 ที่ผ่านมา มีพื้นที่ป่าไม้เพียง 9% ของโลกเท่านั้นที่ยังอุดมสมบูรณ์และไม่ถูกคุกคาม
2. ป่าแอมะซอนสูญเสียพื้นที่ป่าฝนไปแล้ว 17% และยังมีพื้นที่ป่าฝนอีก 17% ที่เสื่อมโทรมลงจากการถูกคุกคาม
3. มีพื้นที่ในมหาสมุทรเพียง 3% เท่านั้นที่มนุษย์ยังไม่ได้เข้าไปแสวงหาทรัพยากร
4. ชุมชนพื้นเมืองเดนิ (The Deni) ซึ่งเป็นกลุ่มชนพื้นเมืองที่ยังคงอาศัยอยู่ในบราซิลจนถึงปัจจุบัน เริ่มกำหนดขอบเขตพื้นที่การประมงของชุมชนในปี 2554 และด้วยการจัดการทรัพยากรอย่างยั่งยืนตามภูมิปัญญาของพวกเขาทำให้สามารถเพิ่มปริมาณของทรัพยากรประมงที่จับได้ขึ้นถึง 425% หลังจากผ่านมา 11 ปี

5. จากการดูแลผืนป่าของชนพื้นเมืองทำให้ปัจจุบัน อินโดนีเซียยังคงรักษาผืนป่าในปาปัวตะวันตกไว้ได้อย่างอุดมสมบูรณ์และอยู่ในระดับที่มีหลากหลายทางพันธุ์พืชสูงกว่าพื้นที่เกาะอื่นๆ ในโลก
6. ทุกๆ ปี มีฉลามถูกฆ่าตายกว่า 10 ล้านตัวจากการประมงเชิงพาณิชย์ ซึ่งทำลายระบบนิเวศทางทะเลและคุกคามวิถีชีวิตของชุมชนที่ตั้งอยู่ใกล้ชายฝั่งทะเลซึ่งเป็นกลุ่มคนที่คอยดูแลปกป้องให้ทะเลและมหาสมุทรยังคงอุดมสมบูรณ์ และมีวิถีชีวิตแบบประมงยั่งยืน
7. สหภาพแอฟริกา (ที่ประกอบไปด้วยกลุ่มสมาชิกจากอนุสัญญาด้วยความหลากหลายทางชีวภาพ 55 ประเทศ) เป็นสหภาพที่ได้รับการสนับสนุนจากกลุ่มประเทศที่กำลังพัฒนามากมายรวมถึงจีน โดยสหภาพได้เผยแพร่ข้อเสนอ กองทุนความหลากหลายทางชีวภาพโลก เพื่อสนับสนุนทางด้านการเงินให้กับกลุ่มประเทศที่กำลังพัฒนาในการร่วมปกป้องระบบชีวภาพและพัฒนาเศรษฐกิจ ด้วยข้อเสนอกองทุนอย่างน้อย 1 แสนล้านดอลลาร์สหรัฐ จนถึง 7 แสนล้านดอลลาร์สหรัฐ ต่อปี ภายในปี 2573 และหลังจากนั้น นอกจากนี้ยังมีกองทุนจากจีนภายใต้ชื่อ กองทุนคุนหมิง ที่จะมีเงินประกัน 230 ล้านดอลลาร์สหรัฐ เพื่อเป็นทุนในการปกป้องระบบความหลากหลายทางชีวภาพอีกเล็กน้อย อย่างไรก็ตาม จนถึงตอนนี้ยังไม่มีสัญญาณจากผู้บริจาคเดิมอย่างกลุ่มประเทศในยุโรปและอเมริกาเหนือ ซึ่งเป็นเรื่องที่น่าผิดหวัง


8. ทางออกในการปกป้องสิ่งแวดล้อมที่ผิดพลาดคือความเสี่ยงอย่างใหญ่หลวงต่อการปกป้องความหลากหลายทางชีวภาพ หนึ่งในทางแก้ปัญหาที่ผิดพลาดนั่นคือ การชดเชยในรูปแบบต่างๆ ไม่ว่าทั้งกองทุนด้านสภาพภูมิอากาศและกองทุนปกป้องความหลากหลายทางชีวภาพ รวมทั้งความพยายามในการอนุรักษ์ในรูปแบบอื่นๆ ที่ไม่ได้สร้างการมีส่วนร่วมกับกลุ่มชนพื้นเมืองและชุมชนในท้องถิ่น ทั้งนี้เป้าหมายเพื่อคุ้มครองความหลากหลายทางชีวภาพทุกๆ เป้าหมาย เช่น เป้าหมายการสร้างเขตคุ้มครองระบบนิเวศทางทะเลเอง ต้องให้สิทธิ์กับชนพื้นเมืองและกลุ่มชุมชนท้องถิ่นเป็นกลุ่มหลักในการพัฒนาเป้าหมาย
9. การปกป้องพื้นที่ทะเลแลมหาสมุทรเป็นความท้าทายใหม่ ข้อเสนอของกรีนพีซ 30×30 แผนการปกป้องมหาสมุทรโลก กำหนดขอบเขตพื้นที่ในมหาสมุทร (ซึ่งกินบริเวณพื้นที่มหาสมุทรกว่าครึ่งโลก) จำลองออกมาเป็นแผนที่ขนาด 25,000 ตาราง แต่ละตารางกำหนดพื้นที่ 100 x 100 กิโลเมตร เพื่อนำมาวิเคราะห์และกระจายรูปแบบเขตการคุ้มครองทางทะเลที่แตกต่างกันถึง 458 รูปแบบ ประกอบไปด้วยการปกป้องสัตว์ป่า ที่อยู่อาศัย และการศึกษาทางด้านสมุทรศาสตร์ที่สำคัญ โดยแผนการดังกล่าวจะเอื้อให้นักวิจัยได้คำนวนฉากทัศน์หลายร้อยฉากทัศน์ของระบบชีวภาพทางทะเลและมหาสมุทรในเขตคุ้มครอง ในกรณีที่ระบบไม่ได้รับอันตรายจากกิจกรรมของมนุษย์
10. อนุสัญญาด้วยความหลากหลายทางชีวภาพประกอบไปด้วยประเทศ 195 ประเทศ อย่างไรก็ตาม วาติกันไม่ได้ลงนามร่วมเป็นสมาชิก ส่วนสหรัฐอเมริการ่วมลงนามแต่ยังไม่ได้อนุมัติตัวอนุสัญญา ซึ่งโดยปกติแล้วในขั้นตอนต่อไปจะมีการส่งตัวแทนไปเจรจาต่อรอง
อัปเดตเทรนด์ความยั่งยืน ที่เกี่ยวข้องกับการดูแลสิ่งแวดล้อมของโลก
‘How to Avoid a Climate Disaster’ ชวนมาแก้ปัญหาโลกร้อนแบบลงลึก ฉบับ Bill Gates
ต่อยอดงานวิจัย ‘ทะเลไทยไร้ขยะ’ เดินหน้าแก้ปัญหาขยะทะเลที่ต้นตอ พร้อมสร้างรายได้คืนชุมชนได้จริง
Deloitte เผย 5 แนวโน้ม พลังงานหมุนเวียน ที่จะมาเปลี่ยนอนาคตการใช้พลังงานในทศวรรษนี้













