‘รถบัสทัศนาจร คือ ระเบิดเวลาบนท้องถนนไทย’ เมื่อ 95 เปอร์เซ็นต์ = 10,000 คัน ไม่ผ่าน “มาตรฐานด้านลุกไหม้”

นับเป็นโศกนาฏกรรมที่บีบหัวใจคนไทยทั้งประเทศ สำหรับเหตุการณ์ รถบัสทัศนาจร หรือ รถบัสทัศนศึกษา ที่พานักเรียนทั้งหมด 44 คน และ ครูอีก 6 คน ของ โรงเรียนเขาตาพระยา จ.อุทัยธานี มาทัศนศึกษาที่กรุงเทพฯ แต่เกิดอุบัติเหตุจนทำให้เกิดไฟลุกใหม่ขึ้นทั้งคัน ส่งผลให้มีนักเรียนและครูเสียชีวิตกว่า 23 ราย


และเป็นอีกครั้งหนึ่ง ที่หลังจากเกิดโศกนาฏกรรมครั้งนี้ หลายฝ่ายที่เกี่ยวข้องจะมาถอดบทเรียน เพื่อนำสู่การป้องกันไม่ให้เกิดอุบัติเหตุร้ายแรงแบบนี้ขึ้นอีก ซึ่งยิ่งตรวจสอบลึกลงไป ก็ยิ่งต้องพบกับความจริงอันน่าตกใจ อย่างในกรณีนี้ รถบัสทัศนศึกษา ที่ไฟไหม้ ได้จดทะเบียนเป็นประเภทรถโดยสารไม่ประจำทาง ยี่ห้อรถเดิมคือ อีซูซุ แต่ดัดแปลงมาเป็นยี่ห้อเบนซ์ โดยใช้เครื่องยนต์ยี่ห้อเบนซ์ จำนวน 8 สูบ 280 แรงม้า น้ำหนักรถ 14300 จำนวนผู้โดยสารที่นั่ง 41 คน และข้อมูลสำคัญพบว่า จดทะเบียนครั้งแรกตั้งแต่วันที่ 19 ก.พ. 2513 หรือใช้งานมาแล้ว 54 ปี
โดย ณัฐพงศ์ บุญตอบ นักวิจัยอาวุโส ศูนย์วิจัยอุบัติเหตุแห่งประเทศไทย สถาบันเทคโนโลยีแห่งเอเชีย (AIT) ได้ให้ข้อมูลกับทาง บีบีซีไทย ไว้ว่า “รถบัสทัศนาจร ที่ใช้ในการทัศนศึกษาคันที่เกิดเหตุ เป็นรถบัสเก่า ใช้งานมาแล้ว 54 ปี ขณะที่มาตรฐานรถโดยสารสาธารณะควรใช้งานอยู่ที่ 10-15 ปี และรถบัสประจำทาง เมื่อครบอายุแล้วจะต้องปลดระวาง แต่ผู้ประกอบการมักใช้ช่องว่างของกฎหมายในการจดทะเบียนกับกรมการขนส่ง ทำให้เมื่อรถพวกนี้ปลดระวางแล้ว จะถูกนำไปจำหน่ายให้ผู้ประกอบการรถบัส รถทัวร์ ที่ให้บริการเช่าเหมาคัน เช่น กรณีที่จดทะเบียนเป็นรถทัศนาจร ที่เกิดอุบัติเหตุครั้งนี้”
“ส่วนในประเด็นเกี่ยวกับลุกไหม้ พบว่า ล้อของรถไม่ได้มีการระเบิด และตรวจสอบพบว่ามีถังก๊าซจำนวน 11 ถึง โดยมีท่อก๊าซหลุดเป็นเหตุให้เกิดก๊าซรั่ว และยังตรวจสอบพบด้วยว่าเพลาล้อหน้าหักครูดกับถนน ขณะที่ ประตูทางออกฉุกเฉินเปิดไม่ได้ ระบบอุปกรณ์ฉุกเฉินบนตัวรถบางอย่างไม่มี”
“ดังนั้น การคัดเลือกรถโดยสารที่จะพานักเรียนไปทัศนศึกษาอาจจะต้องมีความเข้มงวดมากขึ้น เช่น การตรวจสภาพของตัวรถ อายุของรถ ประวัติผู้ขับขี่ ทว่า สุดท้ายแล้ว การจัดหารถที่มีมาตรฐานความปลอดภัยสูงอาจจะถูกจำกัดด้วยเรื่องของงบประมาณของโรงเรียนด้วย เพราะบริษัทเดินรถที่มีระบบมาตรฐานสูง ซึ่งมีเจ้าหน้าที่ประจำรถและมีการซักซ้อมเหตุเป็นประจำ จะมีค่าใช้จ่ายที่สูงกว่า”

รถบัสทัศนาจร

และในวันนี้ ดร.สุเมธ องกิตติกุล ผู้อำนวยการวิจัย ด้านนโยบายการขนส่ง และโลจิสติกส์ สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย (ทีดีอาร์ไอ) ได้ให้สัมภาษณ์เพื่อกล่าวถึงมาตรฐานความปลอดภัยของรถทัศนาจรหรือรถรับจ้างไม่ประจำทางภายหลังเกิดเหตุไฟไหม้รถบัสทัศนศึกษาจนมีนักเรียนและครูเสียชีวิตรวม 23 ราย ว่า
“แม้ว่ากรมการขนส่งทางบกจะมีความพยายามในการปรับปรุงมาตรฐานรถโดยสารขนาดใหญ่ในหลายประเด็น รวมถึงมาตรฐานด้านการลุกไหม้มาตั้งแต่ปี 2559 โดยออกประกาศกรมการขนส่งทางบก เรื่องกำหนดคุณสมบัติด้านการลุกไหม้การลามไฟของวัสดุที่ใช้ตกแต่งภายในรถโดยสาร แต่ปรากฎว่าประกาศดังกล่าวถูกเลื่อนการบังคับใช้อยู่เรื่อยๆ ด้วยเหตุผลเพราะผู้ประกอบการไม่มีความพร้อมในการแบกรับต้นทุนจากการเปลี่ยนไปใช้วัสดุกันไฟที่มีราคาแพง”
“จนกระทั่งสุดท้ายเพิ่งบังคับใช้ได้จริงในปี 2565 แต่กลับไม่มีผลย้อนหลัง ซึ่งหมายความว่าใช้บังคับได้เฉพาะกับรถที่จดทะเบียนใหม่หรือมีการปรับปรุงตัวถังใหม่ในปี 2565 เท่านั้น โดยรถคันที่เกิดเหตุเป็นหนึ่งในกรณีที่ไม่เข้าเงื่อนไขของประกาศฉบับนี้เนื่องจากมีการจดเบียนใหม่ในปี 2561”
นอกจากนั้น ดร.สุเมธ ระบุด้วยว่า “ในปัจจุบันรถทัศนาจรในกลุ่มมาตรฐาน 1 ซึ่งเป็นประเภทเดียวกับรถคันที่เกิดเหตุ มีจำนวน 5,896 คัน และรถมาตรฐาน 4 หรือรถ 2 ชั้น มีจำนวน 4,972 คน และจากการตรวจสอบพบว่าในจำนวนทั้งหมดกว่า 1 หมื่นคันนี้มีจำนวนเพียง 5 เปอร์เซ็นต์เท่านั้นที่ผ่าน “มาตรฐานด้านการลุกไหม้ และอนุมานได้ว่า ส่วนที่เหลืออีก 95 เปอร์เซ็นต์ที่เป็นรถจดทะเบียนก่อนประกาศดังกล่าวบังคับใช้ ยังไม่ถูกกำหนดให้มีมาตรฐานนี้ ขณะที่ในต่างประเทศเวลากำหนดมาตรฐานในเรื่องเหล่านี้จะให้มีผลบังคับใช้ย้อนหลังด้วยและต้องเร่งดำเนินการให้แล้วเสร็จภายใน 1-2 ปี” 
“ถ้าดูเรื่องวัสดุทนไฟต่างๆ คาดว่ามีรถที่ไม่ผ่าน หรือไม่ได้มาตรฐานใหม่ตามที่กรมการขนส่งทางบกกำหนดเป็นหมื่นคัน จำนวนนี้แสดงให้เห็นถึงขนาดของปัญหาที่วิ่งอยู่บนท้องถนนตอนนี้ เสมือนกับเป็นระเบิดเวลาที่เราไม่รู้ว่าจะเกิดเหตุขึ้นอีกเมื่อไหร่ ดังนั้น กรมการขนส่งทางบกควรติดตามตรวจสอบรถในกลุ่มนี้ที่ยังวิ่งอยู่ในระบบ เช่น ด้านมาตรฐานทนไฟ การชนด้านหน้า สภาพรถเป็นอย่างไร ติดก๊าซหรือไม่ ฯลฯ โดยเร่งกำหนดมาตรการอย่างเข้มข้นในรถกลุ่มที่มีความเสี่ยงสูงก่อน”

รถบัสทัศนาจร

ดร.สุเมธ ระบุด้วยว่า “เหตุที่เกิดขึ้นแสดงให้เห็นถึงความสำคัญของมาตรฐานความปลอดภัยของรถทัศนาจรซึ่งความเสี่ยงนี้กระทบต่อสวัสดิภาพของประชาชน โจทย์ใหญ่ของรัฐคือจะดำเนินการเปลี่ยนแปลงให้รถเหล่านี้มีมาตรฐานด้านวัสดุทนไฟให้ดีขึ้นได้อย่างไร”
“ในกรณีนี้ ภาครัฐอาจจะต้องเข้ามาร่วมกับผู้ประกอบการให้ปรับปรุงมาตรฐานดีขึ้น โดยสร้างแรงจูงใจต่างๆ เช่น การให้เงินช่วยเหลือโดยตรงไปยังผู้ประกอบการ หรืออาจมีเงินกู้ดอกเบี้ยต่ำ เพื่อให้ผู้ประกอบการมีทุนในการปรับปรุงมาตรฐานรถ ทั้งการเปลี่ยนวัสดุไวไฟ เช่น เบาะที่นั่ง ม่าน พรม ให้เป็นไปตามมาตรฐาน UNECE ซึ่งคือการใช้วัสดุที่ทนไฟได้ในระดับหนึ่ง เมื่อเกิดเหตุการณ์ไฟลุกไหม้จะไม่เร็วและแรง สามารถช่วยซื้อเวลาให้ผู้โดยสารหนีออกภายนอกตัวรถได้”
สำหรับกรณีระยะเวลาการใช้งานของรถคันเกิดเหตุที่พบว่ามีการจดทะเบียนมาตั้งแต่ปี 2513 นั้น ดร.สุเมธ ระบุว่า “องค์ประกอบหลักของรถจะมี 2 ส่วน คือ โครงหลัก หรือที่เรียกว่าแชสซี ที่เปรียบเสมือนกระดูกสันหลังของรถ ซึ่งอยู่ด้านใต้ตัวรถติดกับโครงล้อ ซึ่งปกติรถขนาดใหญ่จะจดทะเบียนครั้งแรกด้วยแชสซี ซึ่งส่วนนี้มีอายุการใช้งาน 70-80 ปี และอีกส่วน ที่เป็นโครงสร้างที่มีปัญหาคือ ตัวถังรถ ซึ่งประกอบไปด้วย หลังคา ประตู เบาะที่นั่ง โดยตัวถังรถมีอายุการใช้งาน 8-10 ปีเท่านั้น จึงต้องมีการปรับเปลี่ยนเป็นระยะ”
“อย่างไรก็ตาม การตัดสินใจว่าจะปรับปรุงตัวถังรถหรือไม่นั้นขึ้นอยู่กับผู้ประกอบการเป็นหลักว่าต้องการเปลี่ยนหรือไม่ เนื่องจากในปัจจุบันยังไม่มีมาตรการกำหนดอายุรถ หรือระยะเวลาการปรับปรุงสภาพรถ มีแต่การตรวจสอบตามมาตรฐานความปลอดภัยโดยกรมการขนส่งทางบก 2 ครั้งต่อปี”

“ความเสื่อมสร้างความเสี่ยง จะมีการปรับปรุงความเสี่ยงเหล่านี้อย่างไร การตรวจสอบมีความเข้มงวดมากน้อยขนาดไหน ตรงนี้ล้วนเป็นประเด็น เพราะมาตรฐานการติดตั้ง ยังเป็นสิ่งที่มีความท้าทายในการตรวจสอบอยู่ หากการติดตั้งทำโดยช่างผู้ชำนาญการก็จะได้มาตรฐานสูง แต่ถ้าติดตั้งโดยไม่รัดกุมมากนักก็จะทำให้เกิดปัญหาต่างๆ เช่น ประกายไฟ ได้”
ผู้อำนวยการวิจัย ด้านนโยบายการขนส่งฯ ทีดีอาร์ไอ ยังกล่าวอีกว่า “รถบัสทัศนาจร ยังคงต้องมีอยู่ แต่จะต้องแก้ไขในเรื่องมาตรฐานความปลอดภัย เพื่อทำให้ประชาชนมีความมั่นใจเพิ่มมากขึ้น ซึ่งถือเป็นโจทย์ที่จะต้องรีบทำ และควรมีข้อกำหนดให้มีการสื่อสารวิธีการเอาตัวรอดให้กับผู้โดยสารได้รับทราบเวลาเกิดเหตุฉุกเฉินเหมือนกับการเดินทางด้วยเครื่องบิน ซึ่งในปัจจุบันไม่ได้มีกระบวนการเป็นข้อบังคับนี้ในรถทัศนาจรทุกคัน”
“ขณะเดียวกันควรยกระดับพนักงานขับรถด้วย ในส่วนของประชาชนเอง ควรต้องมีความเข้าใจในการเลือกรถที่มีความปลอดภัยเป็นพื้นฐาน โดยเฉพาะรถโดยสารไม่ประจำทาง ไม่ควรจ้างรถสภาพไม่ดีแต่มีราคาราคาถูก อีกทั้งควรต้องสังเกตความพร้อมของอุปกรณ์ความปลอดภัยและประตูหนีไฟ  ซึ่งหากผู้บริโภคส่งสัญญาณแบบนี้ ผู้ประกอบการจะเกิดการต้องปรับตัว นอกจากนี้ หากโดยสารรถแล้วรู้สึกว่ามีอะไรที่ไม่เหมาะสมไม่ปลอดภัย ต้องรีบแจ้งสายด่วนของกรมการขนส่งทางบกทันที”

เรียนรู้จากทุกวิกฤตที่เกิดขึ้น

ทำความเข้าใจ ปัญหาฝุ่น 2024 พร้อมชี้ทางรอดเพื่อคืนลมหายใจสะอาดให้คนไทย

แก้ปัญหา ‘แรงงานสูงวัย’ ในไทย ด้วยการดำเนินธุรกิจภายใต้แนวคิด ESG

เมื่อสภาพภูมิอากาศพลิกเกม! วิกฤตผักกาดขาว กระหน่ำกิมจิเกาหลีใต้