แกะโมเดล “ป้องกันน้ำท่วม” ฉบับ “ออสเตรีย” พลิกตำราสู้ “ฝน 5,000 ปี”

เบื้องหลังการถ่ายทำระบบป้องกันน้ำท่วมของ “ออสเตรีย” คือการสร้าง “เกาะเทียม” กลางแม่น้ำดานูบ หรือที่เรียกว่า Danube Island

โดยเฉพาะอย่างยิ่ง การก่อสร้างร่องระบายน้ำเพื่อใช้ทดน้ำ และควบคุมปริมาณน้ำ ที่มีชื่อว่า “แม่น้ำดานูบสายใหม่” หรือ New Danube
แม้ทั้ง 2 ระบบ จะถูกสร้างขึ้นพร้อมกันเนิ่นนานมาแล้ว คือในช่วงทศวรรษ 1970 เพื่อป้องกัน และแก้ปัญหาน้ำท่วมใหญ่ในปี ค.ศ. 1954 ที่มวลน้ำมหึมาถล่มระบบป้องกันน้ำท่วมดั้งเดิมของ “ออสเตรีย”
ทว่า 2 ระบบดังกล่าวยังคงใช้งานได้ดีในปัจจุบัน
โดย “แม่น้ำดานูบสายใหม่” จะถูกกั้นด้วยฝายขนาดเล็กจำนวนมาก ทำให้มวลน้ำแผ่ขยายออกไปจากเส้นทางหลัก กลายเป็นทะเลสาบขนาดย่อม
ประตูของเขื่อนเล็กๆ เหล่านี้จะเปิดออกก่อนมวลน้ำมหาศาลจะมาถึง โดยใช้เวลา ไม่เกิน 4 วันในการขังน้ำที่ไหลบ่าเข้ามา ระบบนี้ช่วยแบ่งเบาภาระของ “แม่น้ำดานูบสายหลัก” ได้อย่างดีเยี่ยม
อย่างไรก็ดี ระบบดังกล่าว ได้รับการทดสอบครั้งใหญ่ หรือภาษาบ้านๆ เรียกว่า “ลองของ” ในปี ค.ศ. 2013 ในเหตุการณ์อุทกภัยครั้งใหญ่ในรอบ 200 ปีของ “ออสเตรีย”
ทำให้น้ำเหนือไหลบ่าทะลักเข้ากรุงเวียนนาถึง 11,000 ลูกบาศก์เมตรต่อวินาที
ทว่า กลับไม่ได้สร้างความเสียหายใดๆ ให้แก่เมืองเลย!
Donauinsel, separating New Danube (left) from Danube (right). View from north. The UNO-City is visible to the left of the photo // en.wikipedia.org
เหตุผลสำคัญก็คือ “ออสเตรีย” มีระบบป้องกันน้ำท่วมที่ดีมากถึง 2 ระบบที่ทำงานคู่กัน ส่งผลให้ไม่มีครัวเรือนใดในกรุงเวียนนาได้ความเสียหายจากน้ำท่วมแม้แต่หลังคาเดียว เมื่อเทียบกับจำนวนประชากร 400,000 ครัวเรือนของ “ออสเตรีย”
Günter Blöschl นักอุทกวิทยา และผู้อำนวยการศูนย์ระบบทรัพยากรน้ำจาก Vienna University of Technology ชี้ว่า ออสเตรียได้ลงทุนในเรื่องการบริหารจัดการน้ำท่วมอย่างจริงจัง ตลอดระยะเวลาหลายสิบปีที่ผ่านมา
“เหตุผลสำคัญมิใช่น้ำท่วมใหญ่ในปี 2002 และ 2013” Günter Blöschl กระชุ่น
ระบบป้องกันน้ำท่วมของเราได้พัฒนาขึ้นเมื่อหลายสิบปีก่อน ระบบดังกล่าวยังคงอยู่ และมีบทบาทสำคัญในการรับมือ และช่วยต้านทานอุทกภัยให้กับเวียนนา เมืองหลวงของเรา Günter Blöschl กล่าว และว่า
“ระบบป้องกันน้ำท่วมของกรุงเวียนนา ถูกออกแบบมาให้รองรับมวลน้ำได้มากถึง 14,000 ลูกบาศก์เมตรต่อวินาที ซึ่งคิดเป็นปริมาณน้ำเท่ากับเหตุการณ์ใหญ่ที่คนออสเตรียรู้จักกันในนามน้ำท่วม 5,000 ปี”
โดยทั่วไปแล้ว ฝนที่หนักอย่างต่อเนื่องไม่มีหยุด จนกลายเป็นน้ำท่วมใหญ่ มีโอกาสเกิดขึ้นเพียง 0.02% หรือเพียง 1 ครั้งในรอบ 5,000 ปีเท่านั้น
“ออสเตรียเคยเผชิญหน้ากับฝน 5,000 ปีครั้งล่าสุดคือปี ค.ศ. 1501 แต่เมื่อกลางเดือนกันยายนที่ผ่านมา ฝนตกหนักจนเกิดน้ำไหลบ่าในลำน้ำหลายสายของกรุงเวียนนา” Günter Blöschl กล่าว และว่า
แม้ว่าปริมาณน้ำจะแตะที่ 10,000 ลูกบาศก์เมตรต่อวินาที แต่ก็ยังถือว่าต่ำกว่าศักยภาพสูงสุดในการรองรับน้ำของเรา Günter Blöschl สรุป

ความเชื่อในอดีตเกี่ยวกับเขื่อน ที่ว่ากันว่า เป็นเครื่องมือสำคัญที่จะช่วยไม่ให้น้ำล้นเข้าท่วมบริเวณที่อยู่อาศัยของประชาชน
ทว่า ผลการศึกษาวิจัยบางชิ้น กลับชี้ว่า เขื่อนคือตัวการในการเพิ่มความเสี่ยงโดยรวมต่ออุทกภัยในระยะยาว
เนื่องจากทำให้ผู้คนตายใจ ว่าเมื่อมีเขื่อนแล้ว จะไม่เกิดเหตุน้ำท่วม
ทำให้เกิดสถานการณ์รุกล้ำรางน้ำสาธารณะ ประกอบด้วยการปลูกสร้างอาคาร และตัดถนนขวางทางน้ำ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ระบบเกษตรชลประทาน ที่กระแซะเข้าใกล้ทางน้ำอย่างใกล้ชิด
สหรัฐอเมริกาคือตัวอย่างที่ดีมาก หากจะพูดถึงปัญหาของการมีเขื่อน เพราะเขื่อนคือปัจจัยหลักที่เร่งเกิดการขยายตัวของเมืองเข้าไปในที่ราบน้ำท่วมได้เร็วขึ้นถึง 62%
โดยเฉพาะอย่างยิ่ง เขตปกครองระดับอำเภอก็ใหญ่ขึ้นมากถึง 29%
Günter Blöschl ชี้ว่า “กรุงเวียนนาคือตัวอย่างที่ดีของปัญหาที่เกิดจากเขื่อน เพราะยิ่งเมืองได้รับมาตรการป้องกันน้ำท่วม โดยเฉพาะอย่างยิ่ง มีเขื่อนเพิ่มขึ้น ผู้คนก็จะยิ่งรู้สึกปลอดภัย และย่ามใจ ด้วยการพากันขยายพื้นที่ของเมืองออกไป”
จนในที่สุด อัตราความเสี่ยงต่ออุทกภัยได้เพิ่มสูงขึ้น
“ยิ่งประชาชนย้ายเข้าไปอยู่บริเวณที่ราบน้ำท่วมถึงมากขึ้นเท่าไหร่ ตัวเลขความเสียหายจากน้ำท่วมก็จะสูงขึ้นเป็นเงาตามตัว” Günter Blöschl สรุป

อย่างไรก็ดี เคล็ดลับสำคัญอันหนึ่งของ “ออสเตรีย” ในการป้องกันน้ำท่วมก็คือ การซ้อมรับมือเหตุน้ำท่วมฉุกเฉินเป็นประจำ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง การซ้อมติดตั้งกำแพงกั้นน้ำแบบเคลื่อนย้ายได้ รวมทั้งมีการพัฒนาระบบพยากรณ์อากาศที่แม่นยำ และละเอียดซับซ้อน
แม้ว่าในปัจจุบันการบริหารจัดการน้ำท่วมมีความยากลำบากมากขึ้นเนื่องจากมีที่ราบน้ำท่วมถึง หรือ Floodplain ตามธรรมชาติลดน้อยลงอย่างมาก
เนื่องจากทุกวันนี้ ที่ราบน้ำท่วมถึงริมฝั่งแม่น้ำ ได้กลายเป็นเมือง และพื้นที่การเกษตรไปแล้วทั้งหมด ทำให้เมือง และเรือกสวนไร่นาเสี่ยงต่อน้ำท่วมโดยปริยาย
ทั้งนี้ ในปี ค.ศ. 1899 กรุงเวียนนาได้เผชิญวิกฤตการณ์น้ำท่วมใหญ่มาแล้วหนหนึ่ง
“ยุคนั้น ออสเตรียยังไม่มีเขื่อน แต่บริเวณต้นน้ำของกรุงเวียนนา มีที่ราบน้ำท่วมถึงกว่า 1,000 ตารางกิโลเมตร พื้นที่ดังกล่าวช่วยรองรับน้ำไว้ได้มาก” Günter Blöschl กล่าว และว่า
แต่ในปัจจุบัน เวียนนาไม่มี Floodplain อีกแล้ว ทำให้เมื่อฝนตกหนัก น้ำจะไหลบ่าลงสู่แม่น้ำดานูบทันที
“นี่คือปัจจัยเสี่ยงน้ำท่วมที่สำคัญยิ่ง” Günter Blöschl ทิ้งท้าย