จากโศกนาฏกรรมฆ่าล้างเผ่าพันธุ์สู่ทางแยกของอนาคต ทำไม “รวันดา” ถึงก้าวไกล ในขณะที่ “กัมพูชา” ยังวนเวียนในความมืดมน

รวันดาและกัมพูชา ต่างเคยจมอยู่ในห้วงเวลาอันมืดมนจากการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์โดยรัฐ แต่เวลาผ่านไปสามทศวรรษ รวันดากลายเป็นต้นแบบของการฟื้นฟูประเทศ ขณะที่ปาเข้าไปเกือบห้าทศวรรษแล้ว แต่กัมพูชายังติดกับดักการเมืองแบบอำนาจนิยม คอร์รัปชัน และล่าสุด การเข้าไปพัวพันกับ “อุตสาหกรรมอาชญากรรมข้ามชาติ” สร้างชื่อเสียกระฉ่อนในฐานะ Scambodia จนโลกต้องตั้งคำถามว่า กัมพูชากำลังกลายเป็นรัฐผู้สนับสนุนอาชญากรรมหรือไม่? และนี่คือเรื่องราวของสองประเทศ หนึ่งอดีต แต่ต่างอนาคต

จากผู้รอดชีวิตสู่ผู้นำฟื้นฟูประเทศ vs ผู้สืบทอดอำนาจจากอดีต

พอล คากาเม (Paul Kagame) ผู้นำรวันดาในปัจจุบันซึ่งรับตำแหน่งประธานาธิบดีมาตั้งแต่ปี 2000 เป็นผู้บัญชาการกลุ่มกบฏ Rwandan Patriotic Front (RPF) ที่เข้ายุติการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ในปี 1994 และนำประเทศเข้าสู่ยุคฟื้นฟูอย่างเป็นระบบ เขาเน้นการสร้าง “รัฐที่มีประสิทธิภาพ” ปราบคอร์รัปชันแบบถอนราก ถอนโคน ใช้เทคโนโลยี และดึงดูดการลงทุนต่างชาติ

รวันดาได้ชื่อว่าเป็นประเทศที่ปลอดภัยและสะอาดที่สุดแห่งหนึ่งในแอฟริกา และยังมีความโดดเด่นในเรื่องความง่ายในการประกอบธุรกิจในระดับโลก ซึ่งการเปลี่ยนแปลงนี้ไม่ได้เกิดขึ้นโดยบังเอิญ แต่มาจากความมุ่งมั่นของรัฐบาลและประชาชนในการสร้างชาติขึ้นมาใหม่หลังจากเหตุการณ์ฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ในปี 1994 รวันดาพลิกฟื้นภาพลักษณ์ด้วยความสะอาดและปลอดภัยผ่านนโยบายที่เข้มงวด เช่น การเป็นประเทศแรกๆ ในโลกที่สั่งห้ามใช้ถุงพลาสติกแบบย่อยสลายไม่ได้ตั้งแต่ปี 2008 พร้อมกับการบังคับใช้กฎหมายอย่างจริงจัง

นอกจากนี้ยังมีโครงการ “อุมูกันดา” (Umuganda) ซึ่งให้ประชาชนทุกคนเข้าร่วมกิจกรรมบำเพ็ญประโยชน์ในวันเสาร์สุดท้ายของทุกเดือน เพื่อร่วมกันทำความสะอาดชุมชนและซ่อมแซมสาธารณูปโภค ซึ่งกิจกรรมนี้ไม่เพียงแต่ช่วยให้บ้านเมืองสะอาด แต่ยังสร้างความสามัคคีให้แก่คนในชาติอีกด้วย

ในด้านเศรษฐกิจ รวันดาได้รับการจัดอันดับความง่ายในการทำธุรกิจให้อยู่ใน อันดับที่ 38 ของโลก และ อันดับที่ 2 ในแอฟริกา จากรายงานของ World Bank ซึ่งเป็นผลจากการปฏิรูประบบราชการให้ง่ายและรวดเร็วขึ้นอย่างมาก โดยการจดทะเบียนธุรกิจใช้เวลาเพียงไม่กี่ชั่วโมง นอกจากนี้ รัฐบาลยังได้สร้างความเชื่อมั่นให้กับนักลงทุนด้วยการต่อต้านคอร์รัปชันอย่างจริงจัง และการลงทุนอย่างต่อเนื่องในโครงสร้างพื้นฐาน การสร้างเสถียรภาพทางเศรษฐกิจ และการลดอุปสรรคทางการค้า ความสำเร็จเหล่านี้สะท้อนให้เห็นถึงศักยภาพที่ยิ่งใหญ่ของรวันดาในการก้าวข้ามประวัติศาสตร์ที่ขมขื่นและสร้างอนาคตใหม่ที่มั่นคงและเจริญรุ่งเรือง

รวันดาคือบทพิสูจน์ว่า “อดีตไม่สามารถนิยามอนาคตได้ หากมีเจตจำนงทางการเมืองที่แท้จริง” ในขณะที่กัมพูชากลายเป็นตัวอย่างของประเทศที่เลือกจะ “อยู่ในอดีตเพื่อรักษาอำนาจของผู้นำเผด็จการในร่างประชาธิไตย” มากกว่าการสร้างอนาคต

ด้านฮุน เซน (Hun Sen) เป็นอดีตผู้บัญชาการของเขมรแดงที่เปลี่ยนขั้วมาสวามิภักดิ์เวียดนาม แล้วไต่เต้าสู่ตำแหน่งผู้นำประเทศ เขาปกครองด้วยแนวทางอำนาจนิยมยาวนานกว่า 38 ปี เป็นผู้นำที่ครองอำนาจยาวนานที่สุดในอาเซียน ตั้งแต่ 30 พฤศจิกายน 1998 – 22 สิงหาคม 2023 ก่อนจะมอบตำแหน่งนายกรัฐมนตรีกัมพูชาให้กับฮุน มาเน็ต บุตรชายของเขา แต่การอยู่ในตำแหน่งประธานวุฒิสภาของฮุน เซน ก็ยังคงมีบทบาทสำคัญและครอบงำฮุน มาเน็ต อีกที 

แม้กัมพูชาจะมีเสถียรภาพทางการเมืองในแง่ “ความนิ่ง” แต่กลับไม่มีเสรีภาพสื่อ การเลือกตั้งที่แท้จริง และเต็มไปด้วยคอร์รัปชันทุกหย่อมหญ้า

การที่กัมพูชาได้คะแนน 21 จาก 100 คะแนน และอยู่ในอันดับที่ 158 จาก 180 ประเทศ ในดัชนีการรับรู้การทุจริต (CPI) ประจำปี 2024 ขององค์กร Transparency International ซึ่งเผยแพร่เมื่อเดือนกุมภาพันธ์ 2025 นั้น สะท้อนให้เห็นว่า การรับรู้ถึงการทุจริตในภาครัฐของกัมพูชายังคงอยู่ในระดับสูง โดยคะแนน 0 หมายถึงมีการทุจริตอย่างกว้างขวาง และคะแนน 100 หมายถึงประเทศที่โปร่งใสมากที่สุด ดังนั้นคะแนนที่ต่ำมากนี้ชี้ให้เห็นถึงความท้าทายอย่างมากในการแก้ไขปัญหาคอร์รัปชันในทุกระดับของสังคมและระบบราชการของกัมพูชา

ในขณะที่ดัชนีเสรีภาพสื่อโลกขององค์กรนักข่าวไร้พรมแดน (RSF) ประจำปี 2568 ซึ่งกัมพูชาอยู่ในอันดับที่ 161 จาก 180 ประเทศ ก็เป็นตัวบ่งชี้ว่า เสรีภาพในการแสดงออกและเสรีภาพของสื่อในกัมพูชายังคงถูกจำกัดอย่างรุนแรง อันดับที่ต่ำนี้บ่งชี้ถึงสภาพแวดล้อมที่ไม่เอื้ออำนวยต่อการทำงานของสื่อมวลชน ทั้งในแง่ของกฎหมาย ข้อจำกัดทางเศรษฐกิจ และการคุกคามที่สื่ออาจเผชิญ ซึ่งสิ่งเหล่านี้ส่งผลกระทบต่อความสามารถของประชาชนในการเข้าถึงข้อมูลที่หลากหลายและเป็นกลาง และยังเชื่อมโยงโดยตรงกับการตรวจสอบอำนาจรัฐ ซึ่งเป็นกลไกสำคัญในการป้องกันการทุจริตด้วยเช่นกัน

รวันดา…ประวัติศาสตร์ที่ไม่ซ่อนบาดแผล แต่เปิดเพื่อเยียวยา 

หลังเหตุการณ์ฆ่าล้างเผ่าพันธุ์เมื่อปี 1994 ที่คร่าชีวิตผู้คนกว่า 800,000 คนในเวลาเพียง 100 วัน รวันดาไม่เลือกที่จะลืมหรือกลบฝังอดีต แต่เลือกที่จะเล่าอย่างกล้าหาญและเป็นระบบ ผ่านการยอมรับความจริง และใช้มันเป็นเครื่องมือแห่งการเยียวยาและฟื้นฟูประเทศ

พิพิธภัณฑ์ฆ่าล้างเผ่าพันธุ์คือความทรงจำที่รัฐยืนยันจะไม่ลบเลือน…รัฐบาลรวันดาสร้างพิพิธภัณฑ์เกี่ยวกับเหตุการณ์ฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ไว้ทั่วประเทศ ไม่ใช่เพื่อกระตุ้นความเกลียดชังหรือหวนนึกถึงความโหดร้าย หากแต่เพื่อให้คนรุ่นหลังเข้าใจว่า “อะไรเกิดขึ้น” และ “ต้องไม่ให้เกิดซ้ำอีก” เป็นการรักษาความทรงจำร่วมในระดับชาติ ที่มีเป้าหมายเพื่อป้องกันความลืม และตอกย้ำบทเรียนทางศีลธรรมของมนุษยชาติ

หนึ่งในนวัตกรรมทางสังคมที่สำคัญของรวันดาคือ Gacaca Courts หรือศาลชุมชน ซึ่งฟื้นฟูมาจากกลไกดั้งเดิมของสังคมรวันดา โดยรัฐเปิดพื้นที่ให้ชาวบ้านมีส่วนร่วมในกระบวนการตัดสินโทษของผู้กระทำผิดในระดับท้องถิ่น จำเลยสามารถสารภาพ ขอโทษ และแสดงความสำนึกต่อหน้าชุมชน เพื่อแลกกับการลดโทษหรือได้รับการอภัย นี่ไม่ใช่เพียงกระบวนการทางกฎหมาย แต่คือพิธีกรรมแห่งการปลดปล่อยบาดแผล และสร้างพื้นที่ปลอดภัยสำหรับทั้งผู้รอดชีวิตและผู้กระทำผิดได้อยู่ร่วมกันอีกครั้ง

การให้อภัยคือรากฐานของความปรองดอง…การให้อภัยไม่ได้ถูกบังคับ แต่ได้รับการสนับสนุนในระดับนโยบาย เพื่อให้สังคมรวันดาหลุดพ้นจากวงจรความแค้น การขอโทษอย่างจริงใจได้รับการตอบรับด้วยการยอมรับและให้อภัยจากเหยื่อและครอบครัวของผู้เสียชีวิต แนวคิดนี้กลายเป็น รากฐานทางวัฒนธรรมใหม่ของประเทศ ที่สอนให้คนรวันดาไม่จมอยู่กับอดีต แต่ใช้มันเป็นสะพานสู่อนาคตที่ดีกว่า สร้างความสามัคคี และลดโอกาสที่จะเกิดความขัดแย้งซ้ำ

กัมพูชา…เมื่ออดีตถูกบิดเบือน และความทรงจำถูกคัดเลือกแค่บางส่วน

ต่างจากรวันดาที่เลือก “เปิดแผลเพื่อเยียวยา” กัมพูชากลับใช้เวลากว่าสามทศวรรษกว่าจะเริ่มต้น “การรับผิดชอบ” ต่อเหตุการณ์ฆ่าล้างประชาชนในยุคเขมรแดง ผ่านกระบวนการยุติธรรมที่จำกัด ขัดแย้ง และเต็มไปด้วยแรงต้านจากโครงสร้างอำนาจเดิมที่ยังไม่เปลี่ยนแปลง

ศาลคดีเขมรแดง (ECCC) ความยุติธรรมที่สายเกินไป และถูกควบคุมโดยรัฐ…Extraordinary Chambers in the Courts of Cambodia (ECCC) หรือที่รู้จักกันในชื่อ “ศาลคดีเขมรแดง” เป็นความพยายามร่วมกันระหว่างรัฐบาลกัมพูชากับสหประชาชาติ เพื่อดำเนินคดีกับผู้นำระดับสูงของเขมรแดง แต่กระบวนการยุติธรรมนี้กลับถูกวิจารณ์อย่างหนักว่า ล่าช้า (ใช้เวลานานกว่า 30 ปี หลังสิ้นสุดยุคเขมรแดง) และถูกแทรกแซงทางการเมือง

มีผู้นำเพียงไม่กี่คนที่ถูกนำตัวขึ้นศาล และหลายคนเสียชีวิตก่อนคำตัดสิน ทำให้เหยื่อจำนวนมากรู้สึกว่าไม่ได้รับความยุติธรรม ขณะที่รัฐเองไม่ส่งเสริมการเปิดเผยความจริงหรือรัฐเองนั่นแหละที่ปกปิดความจริงเอาไว้

คุกตวลสเลง…มรดกบาปที่โลกจดจำ แต่เลือกจะไม่เล่าให้ครบถ้วน คุกตวลสเลง หรือ S-21 เป็นหนึ่งในสถานที่สังหารหมู่ที่โหดเหี้ยมที่สุดในยุคเขมรแดง โดยมีผู้ถูกทรมานและสังหารมากกว่า 14,000 คน ปัจจุบันถูกจัดเป็นพิพิธภัณฑ์ Tuol Sleng Genocide Museum และเพิ่งได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกโดยยูเนสโกในเมื่อกลางเดือนกรกฎาคมที่ผ่านมา แต่แม้ว่าพิพิธภัณฑ์นี้จะตั้งอยู่กลางกรุงพนมเปญ ประชาชนจำนวนมาก โดยเฉพาะคนรุ่นใหม่ กลับไม่เคยเข้าไปเยี่ยมชม หรือแม้กระทั่งไม่รู้จักด้วยซ้ำ นั่นเพราะรัฐไม่ได้ผลักดันให้เกิด “ความทรงจำร่วม” อย่างเป็นระบบเช่นเดียวกับกรณีของรวันดา

การศึกษาและสื่อคือพื้นที่ที่ยังถูกปิดกั้น…ระบบการศึกษาในกัมพูชาแทบไม่แตะต้องเนื้อหาเกี่ยวกับเขมรแดงอย่างลึกซึ้ง ข้อมูลในตำราเรียนมักถูกบีบให้เหลือเพียงไม่กี่ย่อหน้า ขณะที่สื่อหลักของประเทศแทบไม่เคยสะท้อนมุมมองของเหยื่อ หรือเปิดพื้นที่ให้มีการถกเถียงประวัติศาสตร์อย่างอิสระ

ในประเทศที่ประวัติศาสตร์บอบช้ำ แต่ระบบการศึกษากลับหลีกเลี่ยงที่จะพูดถึงมันอย่างตรงไปตรงมา คนรุ่นหลังจึงเติบโตขึ้นมาโดยไม่รู้ว่าครั้งหนึ่งเคยเกิดอะไรขึ้นในผืนแผ่นดินที่พวกเขาเหยียบยืนอยู่ พวกเขาอาจเคยได้ยินคำว่า “เขมรแดง” ผ่านปากผู้ใหญ่ หรือจากสื่อบ้าง แต่ไม่เคยรู้ว่าคนในรุ่นพ่อแม่ปู่ย่าถูกกระชากลากถูออกจากบ้านไปอย่างไร ถูกบังคับให้เลิกนับถือศาสนา กินข้าววันละมื้อ ฝังศพเพื่อนร่วมหมู่บ้านด้วยมือเปล่า หรือเห็นญาติพี่น้องถูกฆ่าต่อหน้าอย่างไร้เหตุผล

และเมื่อห้องเรียนไม่สอน สื่อไม่พูด สังคมไม่อยากจำ “ความเงียบ” จึงกลายเป็นฉันทามติที่แม้ไม่ได้เขียนไว้ เป็นลายลักษณ์อักษร แต่ฝังลึกในวัฒนธรรมกัมพูชาอย่างแนบเนียน

นี่ไม่ใช่แค่การลืมธรรมดา แต่คือการลืมอย่างเป็นระบบ  ลืมเพราะไม่มีใครอยากให้จำ ลืมเพราะการจดจำคือภัยต่ออำนาจ และเมื่อไม่มีใครพูดถึงสิ่งที่เลวร้ายในอดีต ก็ไม่มีใครถูกตั้งคำถาม ไม่มีใครรับผิดชอบ ไม่มีใครเตือนใจสังคมให้ระวังว่าอย่าหลงกลับไปสู่ความมืดมนนั้นอีก

เมื่อเปรียบเทียบกับรวันดา ความทรงจำในกัมพูชาคือ “การเลือกจำ” ไม่ใช่ “การเรียนรู้”

แม้จะมีพิพิธภัณฑ์และกระบวนการยุติธรรมบางส่วน แต่กัมพูชากลับไม่เคยนำอดีตมาเป็นเครื่องมือเพื่อฟื้นฟูจิตใจประชาชนหรือปรับโครงสร้างสังคมใหม่ ขณะที่รวันดาเลือกใช้ความทรงจำเป็นเสาหลักของการปรองดองและสร้างชาติ

ในประเทศหนึ่ง ประวัติศาสตร์อันขมขื่นกลายเป็น “ครู” แต่อีกประเทศหนึ่ง ประวัติศาสตร์ที่ว่ากลับกลายเป็น “ข้อห้าม” ที่ไม่มีใครกล้าเปิดอ่าน

รัฐที่สร้างเศรษฐกิจเพื่อประชาชน vs รัฐที่เปิดประเทศให้อาชญากรรมระบาด

รวันดายึดโมเดล “โปร่งใส+เทคโนโลยี” จนได้รับความเชื่อถือจากนักลงทุนทั่วโลก มีการสร้างระบบราชการแบบดิจิทัล ลดการใช้เส้นสาย และวางกฎเกณฑ์ชัดเจนในการทำธุรกิจ ได้รับการยกย่องจาก World Bank ว่าเป็นประเทศที่ได้รับการปฏิรูปมากที่สุดในแอฟริกา และระบบ Zero Tolerance ต่อคอร์รัปชัน ถูกบังคับใช้อย่างจริงจัง แม้กระทั่งในระดับรัฐมนตรี

ขณะที่กัมพูชา กลายเป็นศูนย์กลางของอุตสาหกรรมหลอกลวง ตลอดช่วงปี 2020 ถึงปัจจุบัน กัมพูชาถูกจับตามองในระดับนานาชาติว่าเป็น “แหล่งกบดานของอาชญากรดิจิทัล” โดยเฉพาะกลุ่มแก๊งคอลเซ็นเตอร์, แก๊งสแกมเมอร์ออนไลน์, และอุตสาหกรรมทาสไซเบอร์

UN และองค์กรสิทธิมนุษยชนหลายแห่งระบุว่า รัฐบาลกัมพูชา “สมรู้ร่วมคิด หรือหลับตาให้” กับอุตสาหกรรมนี้ ตัวอย่างเช่น มีคอมเพล็กซ์ขนาดใหญ่ ในนิคมเศรษฐกิจพิเศษ เช่น บาเว็ตและสีหนุวิลล์ที่ถูกดัดแปลงเป็นศูนย์สแกมเมอร์ ขังแรงงานต่างชาติจากฟิลิปปินส์ เมียนมา เวียดนาม และไทย ให้ทำงานหลอกลวงคนทั่วโลก

องค์กรอย่าง Human Rights Watch และ Amnesty International ออกแถลงการณ์เรียกร้องให้รัฐบาลกัมพูชา หยุดนิ่งเฉยต่อการค้ามนุษย์เพื่อใช้งานผิดกฎหมายในรูปแบบนี้ ประชาคมโลกถึงกับตั้งฉายาให้ประเทศนี้ว่า “Scambodia” 

ขณะที่รัฐบาลอ้างว่าไม่มีอำนาจควบคุมกลุ่มอาชญากรเหล่านี้ แต่หลักฐานหลายชุดกลับระบุว่า ผู้มีอิทธิพลในกองทัพ ตำรวจ และนักการเมืองบางรายมีเอี่ยวกับกิจการสามานย์เหล่านี้โดยตรง

รวันดาคือกรณีศึกษาของชาติที่ฟื้นจากโศกนาฏกรรมได้สำเร็จผ่านการปฏิรูปที่จริงจัง ผู้นำที่มีวิสัยทัศน์ และโครงสร้างสาธารณะ ทุกอย่างทำเพื่อประชาชนและความยั่งยืน ขณะที่กัมพูชากลับเลือกเส้นทางที่น่าเศร้า ใช้รัฐเป็นเครื่องมือสนับสนุนธุรกิจอาชญากรรม ดึงเข้าสู่วงจรคอร์รัปชันและค้ามนุษย์ ที่แม้จะสร้างรายได้มหาศาล แต่แลกมาด้วยการถูกตราหน้าว่าเป็น Scambodia และความเสื่อมทรามทางศีลธรรมของสังคม

“ประวัติศาสตร์ของรวันดาเป็นทั้งภาพสะท้อนด้านมืดที่สุดและด้านดีที่สุดของมนุษยชาติ เป็นเครื่องเตือนใจว่า ผู้ที่มีหน้าที่รับผิดชอบ ไม่ว่าจะในภาครัฐหรือในศาสนจักร ต้องดึงสิ่งที่ดีที่สุดของความเป็นมนุษย์ออกมาใช้ให้ได้ ความล้มเหลวเคยเกิดขึ้นมาแล้ว แต่คนดีจะไม่ยอมให้ตนเองตกเป็นเชลยของอดีตนั้น เราต้องเรียนรู้จากประวัติศาสตร์ ทำงานร่วมกัน และวางรากฐานให้กับความหวัง การปรองดอง และสันติภาพ ไม่ใช่เพียงแค่ในรวันดา แต่ในทั่วทั้งทวีปของเรา” พอล คากาเม ประธานาธิบดีรวันดา กล่าวเมื่อวันที่ 3 สิงหาคม 2025 ในโอกาสเข้าพบคณะผู้แทนจากสภาพระสังฆราชแห่งแอฟริกาและมาดากัสการ์ (SECAM)

ที่มา :

• Gacaca court, Rwandan court system
• เปิดโลก Scamtopia เมื่อ “กัมพูชา” เลือกเศรษฐกิจแห่งการต้มตุ๋นทางไซเบอร์เป็นยุทธศาสตร์ชาติ
• The Politics of the ECCC: Lessons from Cambodia’s Unique and Troubled Accountability Effort
• Umuganda, A Path To Self-Reliance Of Rwandans