การสำรวจมาตรการของไทยในช่วงสถานการณ์โควิด-19 ที่มีต่อ ‘แรงงาน’ โดย รศ.ดร. กิริยา กุลกลการ คณะเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ยิ่งตอกย้ำชัดเจนว่า เหนือมาตรการเยียวยา เหนือความยืดเยื้อของวิกฤตโรคระบาดครั้งนี้ สิ่งสำคัญที่จะทำให้แรงงานไทยทุกประเภทอยู่รอดได้ นั่นคือ การปรับตัวด้วยการพัฒนา ‘ทักษะฝีมือแรงงาน’ จำเป็นสำหรับคนทำงานทุกตำแหน่ง โดยการจะขับเคลื่อนภารกิจนี้ให้สำเร็จต้องอาศัยความร่วมมือจากทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้อง ทั้งภาครัฐและเอกชน
นอกจากนั้นในรายงานการสำรวจมาตรการของไทยช่วงสถานการณ์โควิด-19 ที่มีต่อ ‘แรงงาน’ ฉบับเดียวกันนี้ ยังเผยให้เห็นข้อค้นพบเกี่ยวกับผลของมาตรการที่ใช้กับผู้ประกันตนตามมาตรา 33, 39 และผู้ประกอบการ ภาพรวมความท้าทายที่แรงงานไทยเผชิญในแง่ของอาชีพ ทักษะ

ตลอดจนการปรับตัวในยุคที่เทคโนโลยีเข้ามาทำให้งานบางประเภท ‘อันตรธานหายไป’ ตลอดจนบทบาทของภาครัฐในการชี้นำและให้ความช่วยเหลือ และที่สำคัญคือ ทิศทาง ‘แรงงาน…สู่โลกหลังโควิด-19’ นี้จะมีหน้าตาเป็นอย่างไร
ผลกระทบที่เกิดกับ แรงงานไทย ตีความตามนัย การพัฒนาที่ยั่งยืน (SDGs)
บทความนี้เริ่มต้นด้วยการวิเคราะห์ข้อเรียกร้องของแรงงานในวันแรงงานแห่งชาติ ว่ามีเป้าหมายที่สอดคล้องกับเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน (SDGs) ขององค์กรสหประชาชาติ เป้าหมายที่ 8 จากทั้งหมด 17 เป้าหมาย ว่าด้วยเรื่องการส่งเสริมการเติบโตทางเศรษฐกิจที่ต่อเนื่อง ครอบคลุม และยั่งยืน การจ้างงานเต็มที่และมีผลิตภาพ และการทำงานที่คุณค่าสำหรับทุกคน (Promote sustained, inclusive and sustainable economic growth, full and productive employment and decent work for all) หรือไม่
โดยเป้าหมายที่ 8 ที่เกี่ยวข้องชีวิตแรงงานไทย นี้ ยังหมายความครอบคลุมถึงการเติบโตทางเศรษฐกิจด้วยการเพิ่มผลิตภาพจากนวัตกรรมทางเทคโนโลยี เพื่อสนับสนุนให้เกิดผู้ประกอบการและการสร้างงาน ทำให้เกิดการจ้างงานเต็มที่และทัดเทียม ทั้งชาย หญิง เยาวชน ผู้มีภาวะทุพพลภาพ เป็นงานที่ได้รับค่าจ้างเหมาะสม มีสภาพแวดล้อมการทำงานปลอดภัยและมั่นคง และปกป้องคุ้มครองสิทธิแรงงาน โดยครอบคลุมถึงกลุ่มเปราะบาง ไม่ว่าจะเป็นผู้หญิง ต่างด้าว และขจัดแรงงานบังคับ ทาสสมัยใหม่ การค้ามนุษย์ และแรงงานเด็กให้หมดสิ้นไป

ผลการสำรวจ ปรากฎชัดว่า วิกฤตโควิด-19 เปลี่ยนโลกอย่างใหญ่หลวง ชี้วัดได้ด้วยกิจกรรมเดินขบวนของผู้ใช้แรงงานเนื่องในวันกรรมกรสากลหรือวันแรงงานแห่งชาติที่จัดเป็นประจำทุกปียังต้องถูกงดไป 2 ปีต่อเนื่องกัน คงไว้แต่การยื่นข้อเรียกร้องของแรงงานกลุ่มต่างๆต่อรัฐบาล ซึ่งเป็นข้อเรียกร้องที่ไม่ต่างไปจากปีก่อน ๆ
โดยเฉพาะใน 2 เรื่องหลัก ได้แก่
การรับอนุสัญญาองค์การแรงงานระหว่างประเทศ (ILO) ฉบับที่ 87 ว่าด้วยเสรีภาพในการสมาคมและการคุ้มครองสิทธิในการรวมตัวกัน และฉบับที่ 98 ว่าด้วยการปฏิบัติตามหลักการแห่งสิทธิในการรวมตัวและการร่วมเจรจาต่อรอง เพื่อให้สหภาพแรงงานเป็นกลไกในการแก้ไขปัญหาสิทธิแรงงานและการค้ามนุษย์
การปฏิรูปประกันสังคมให้เป็นองค์กรอิสระ โปร่งใส และตรวจสอบได้ รวมถึงเพิ่มขยายสิทธิประโยชน์และการคุ้มครอง ปีนี้ไม่มีการเรียกร้องเรื่องค่าจ้างขั้นต่ำ
โควิด-19 ปัจจัยซ้ำเติมความเปราะบางที่มีอยู่เดิมของแรงงาน
ก่อนโควิด-19 จะมาถึงประเทศไทย เป้าหมายที่ 8 ของการพัฒนาที่ยั่งยืนถูกท้าทายอย่างมากด้วยหลากหลายปัญหา ไม่ว่าจะเป็นปัญหาเศรษฐกิจชะลอตัวจากสงครามการค้าโลก ปัญหาโลกร้อน ปัญหาสังคมสูงวัย และปัญหาแรงงานขาดทักษะ การเข้ามาของไวรัสโควิด-19 อย่างไม่คาดคิด ได้เข้ามากระหน่ำซ้ำเติมความเปราะบางที่มีอยู่เดิม
เพราะแรงงานต้องเผชิญกับการขาดรายได้หรือการมีรายได้ลดลงอย่างเฉียบพลันและเป็นระยะเวลายาวนาน อัตราการจ้างงานลดต่ำลง ทั้งในภาคอุตสาหกรรมที่ร้อยละ 4.22 ภาคบริการที่ร้อยละ 1.79 และภาคเกษตรที่ร้อยละ 0.27 สอดคล้องกับจำนวนผู้ว่างงานที่เพิ่มสูงขึ้นเกือบทุกสาขาการผลิต และอัตราการว่างงานเพิ่มสูงขึ้นเป็นร้อยละ 1.86 ในไตรมาสสุดท้ายของปี 2563 (สำนักงานสถิติแห่งชาติ, 2563) หนี้ครัวเรือนได้เพิ่มขึ้นสูงสุดในรอบ 18 ปี
ปรากฎการณ์นี้ได้ส่งผลทางลบต่อสภาพจิตใจ ความเครียด และประสิทธิภาพในการทำงาน แรงงานหลายคนถูกเลิกจ้างอย่างไม่เป็นธรรม เช่น ไม่ได้รับเงินชดเชยตามกฎหมายจากนายจ้าง เป็นต้น ขณะที่แรงงานใหม่ที่เพิ่งจบการศึกษาก็ไม่สามารถหางานทำได้ ทำให้สูญเสียทักษะการทำงาน
และในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา แรงงานต้องเผชิญกับการรุกคืบของเทคโนโลยี ถูกแทนที่ด้วยระบบอัตโนมัติและปัญญาประดิษฐ์ที่ได้เข้ามามีบทบาทในการทำงานมากยิ่งขึ้น ทำให้ต้องเปลี่ยนตำแหน่งงาน หางานใหม่ และพัฒนาทักษะให้สูงขึ้นหรือเปลี่ยนทักษะใหม่ อำนาจต่อรองที่มีน้อยอยู่แล้วกลับยิ่งถดถอยลงไปอีก
โดย ปัจจัยของการเกิดการแพร่ระบาดของเชื้อไวรัสโควิด-19 ยิ่งเข้ามาเร่งให้การเกิดการใช้เทคโนโลยีสมัยใหม่เหล่านี้มากขึ้น องค์กรต่างเร่งปรับตัวเข้าสู่ยุคดิจิทัลทำให้รูปแบบการทำงานเปลี่ยนแปลงไปจากเดิม และมีการปรับลดบางตำแหน่งลง ผู้บริโภคมีพฤติกรรมเปลี่ยนแปลงไป คุ้นชินกับวิถีชีวิตใหม่ที่พึ่งพิงเทคโนโลยีมากยิ่งขึ้น
“ผู้ประกอบการและผู้บริโภคไม่อาจย้อนกลับไปสู่การทำงานและการดำเนินชีวิตเฉกเช่นเดิมได้อีก แม้ยามโควิด-19 สงบแล้วก็ตาม” นี่คือสิ่งที่รายงานการสำรวจนี้เน้นย้ำ
รีวิว บทบาทภาครัฐ ในยามที่แรงงานมีความทุกข์ทวีคูณจากโควิด-19
ตั้งแต่เกิดการระบาดระลอกแรก ภาครัฐได้ควบคุมการแพร่ระบาดของไวรัสโควิด-19 ด้วยการใช้มาตรการปิดเมือง ปิดประเทศ ปิดสถานที่สุ่มเสี่ยง ห้างร้านปิดบริการเร็วกว่าปกติ ภาคธุรกิจและเศรษฐกิจไทยต้องหยุดชะงัก วิกฤตสุขภาพครั้งนี้จึงส่งผลสืบเนื่องและค่อยๆก่อตัวเป็นวิกฤตเศรษฐกิจ
โดยมาตรการที่ภาครัฐใช้บรรเทาและฟื้นฟูเศรษฐกิจ คือการจัดหาเงินเยียวยาพร้อมการฟื้นฟูเศรษฐกิจและสังคมด้วยงบประมาณก้อนใหญ่ ซึ่งส่วนหนึ่งมาจากการออกพระราชกำหนดเงินกู้ 1 ล้านล้าน แบ่งการใช้จ่ายเงินเป็น 3 ส่วนสำคัญ ได้แก่
ป้องกันและควบคุมโรค 45,000 ล้านบาท
เยียวยาผู้ได้รับผลกระทบ 550,000 ล้านบาท
ฟื้นฟูเศรษฐกิจ 400,000 ล้านบาท

ทั้งนี้ ถ้าโฟกัสเฉพาะมาตรการภาครัฐในส่วนที่เกี่ยวข้องกับการทำงานของแรงงานสามารถแบ่งออกได้เป็น
เงินเยียวยาเพื่อช่วยเหลือแรงงานจากการขาดรายได้
สนับสนุนการจ้างงานเพื่อแก้ปัญหาว่างงานและผู้สำเร็จการศึกษาใหม่
ยกระดับทักษะฝีมือแรงงาน
มาตรการเยียวยาแรงงานไทย
ในส่วนของเงินเยียวยาที่ผ่านมา มีมาตรการสำคัญ เช่น
– การเยียวยาผู้ประกันตนมาตรา 33 จากงบประมาณแผ่นดินจำนวน 4,000 บาท (โครงการ ม. 33 เรารักกัน)
– แรงงานนอกระบบได้รับเงินเยียวยาจำนวน 15,000 บาท ในเฟสแรก (จากโครงการเราไม่ทิ้งกัน และ 7,000 บาทในเฟสถัดมา จากโครงการเราชนะ (แหล่งที่มาของเงินมาจากงบประมาณแผ่นดิน)
– ปรับลดภาระทางการเงินสำหรับแรงงานด้วยการลดอัตราเงินสมทบให้กับผู้ประกันตน
– กรณีมาตรา 33 จากเดิมร้อยละ 5 เป็นร้อยละ 1 ของค่าจ้างในเฟสที่ 1 และปรับเพิ่มขึ้นเป็นร้อยละ 2 และร้อยละ 3 ในเฟสที่ 2 และ 3 ตามลำดับ และล่าสุดเฟสที่ 4 ได้ปรับลดลงเนื่องจากการแพร่ระบาดระลอกใหม่เหลือเพียงร้อยละ 0.5 ในเดือนกุมภาพันธ์ถึงมีนาคม 2564
– กรณีมาตรา 39 ให้ปรับลดจากเดิม 432 บาทต่อเดือน เป็น 86 บาท ในเฟสที่ 1 และปรับเพิ่มขึ้นเป็น 96 บาท และ 278 บาทต่อเดือนในเฟสที่ 2 และ 3 ตามลำดับ โดยล่าสุดในเฟสที่ 4 ได้ปรับลดลงเหลือเพียง 38 บาทต่อเดือนในเดือนกุมภาพันธ์ถึงมีนาคม 2564
จัดตลาดนัดแรงงาน
ในส่วนของการสนับสนุนการจ้างงานเพื่อแก้ปัญหาว่างงาน ได้มีการจัดตลาดนัดแรงงานภายใต้ชื่อ ‘Job Expo Thailand’ ขยายตลาดแรงงานไทยไปยังต่างประเทศในสาขาอาชีพใหม่ๆ รวมทั้งได้สร้างแพลตฟอร์มดิจิทัลจับคู่งานให้กับคนหางานชื่อ ‘ไทยมีงานทำ’
และโครงการจ้างงานประชาชนที่ได้รับผลกระทบจากการแพร่ระบาดของโควิด-19 ระยะเวลาไม่เกิน 6 เดือน ในอัตราค่าจ้างต่อเดือนไม่เกิน 9,000 บาท
นอกจากนี้ ยังมีมาตรการสนับสนุนการจ้างงานผู้สำเร็จการศึกษาใหม่ ได้แก่ โครงการส่งเสริมการจ้างงานใหม่สำหรับผู้จบการศึกษาใหม่โดยภาครัฐและเอกชน (Co-Payment) เพื่อให้นักศึกษาจบใหม่มีโอกาสได้งานทำ และนายจ้างหรือสถานประกอบการเกิดสภาพคล่องในการดำเนินธุรกิจ โดยรัฐบาลให้การอุดหนุนเงินเดือนค่าจ้างร้อยละ 50 ต่อคนต่อเดือนตามวุฒิการศึกษา อาทิ ปริญญาตรีที่ไม่เกิน 7,500 บาท
Upskill & Reskill พัฒนา ทักษะฝีมือแรงงาน นำร่องในพื้นที่ EEC
และเพื่อพัฒนาศักยภาพของแรงงาน ภาครัฐได้จัดให้มีการพัฒนา ทักษะฝีมือแรงงาน หรือการ Upskill & Reskill โดยได้ดำเนินการในพื้นที่นำร่อง ซึ่งเป็นพื้นที่ยุทธศาสตร์การพัฒนาเศรษฐกิจระดับประเทศ อย่าง เขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก หรือ EEC เพื่อรองรับการลงทุนในอุตสาหกรรมและบริการที่ใช้เทคโนโลยีชั้นสูง

โดยโครงการยกระดับทักษะฝีมือให้แก่กำลังแรงงานในสถานประกอบกิจการและ SMEs ในพื้นที่เขตพัฒนาเศรษฐกิจพิเศษ 10 จังหวัดที่มีเขตติดต่อกับประเทศเพื่อนบ้าน โครงการฝึกอบรมแรงงานกลุ่มเป้าหมายเฉพาะ เช่น คนพิการ ผู้ดูแลคนพิการ ผู้สูงอายุ เป็นต้น
รวมถึงการจัดตั้งสถาบันพัฒนากำลังคนเพื่อรองรับอุตสาหกรรมเป้าหมาย S-curve อาทิ สถาบันพัฒนากำลังคนในอุตสาหกรรมจิทัล (DIDA) สถาบันพัฒนากำลังคนในอุตสาหกรรมเครื่องมือแพทย์ (MEDA) สถาบันพัฒนาบุคลากรสาขาเทคโนโลยีการผลิตอัตโนมัติและหุ่นยนต์ (MARA) สถาบันพัฒนาบุคลากรในอุตสาหกรรมยานยนต์และชิ้นส่วนอะไหล่ยานยนต์ (AHRDA) เป็นต้น
การพัฒนา ทักษะฝีมือแรงงาน ทางเลือกทางรอดเดียวของแรงงานไทย ที่อยากมีชีวิตดีขึ้นหลังวิกฤตผ่านพ้น
การส่งเสริมให้แรงงานไทยปรับตัวพร้อมฝ่าวิกฤต จะพึ่งพาแค่มาตรการของภาครัฐและภาคเอกชนเท่านั้นไม่ได้ ตัวแรงงานทุกประเภทเอง ก็จำเป็นต้องปรับตัวด้วยการพัฒนา ทักษะฝีมือแรงงาน ของตน ด้วย
โควิด-19 ไม่ได้เปลี่ยนแปลงโลกการทำงานเพียงชั่วครู่ชั่วยาม และประเภทงานที่ถูกกระทบมากจากการอุบัติขึ้นของโควิด-19 คือ งานที่ให้บริการลูกค้าในพื้นที่ เช่น งานขายในร้านค้า งานต้อนรับ เป็นต้น
ปรากฎการณ์นี้ทำให้แรงงานจำเป็นต้องเปลี่ยนอาชีพหรือตำแหน่งงาน การเปลี่ยนไปสู่ตำแหน่งงานที่มีทักษะระดับใกล้เคียงกันเป็นเรื่องไม่ยากนัก
ที่ผ่านมา เมื่อแรงงานตกงานจะสามารถหาอาชีพใหม่หรือถูกย้ายไปทำในตำแหน่งงานที่ใช้ทักษะใกล้เคียงกัน อาทิ เปลี่ยนจากพนักงานกรอกข้อมูลไปเป็นแคชเชียร์ จากพนักงานเสิร์ฟไปค้าขาย แต่ข่าวร้ายคือตำแหน่งงานหรืออาชีพที่มีทักษะใกล้เคียงกันเหล่านี้ส่วนหนึ่งได้ถูกเทคโนโลยีทำให้อันตรธานไป ซึ่งงานประเภทนี้ส่วนใหญ่เป็นงานที่มีลักษณะทำซ้ำๆ (routine) อย่างงานบัญชีและงานธนาคาร
โดยคนที่ตกงานจากการถูกแทนที่ด้วยเทคโนโลยีอย่างพนักงานกรอกข้อมูล ซึ่งเดิมทีสามารถย้ายไปทำงานที่มีลักษณะใกล้เคียงอื่นได้อย่างแคชเชียร์ แต่เพราะโควิด-19 เป็นเหตุ จึงส่งผลให้อาชีพแคชเชียร์มีความต้องการลดน้อยลงเพราะผู้บริโภคหันไปซื้อของออนไลน์และไม่มีแนวโน้มจะปรับเปลี่ยนพฤติกรรมแม้โควิด-19 จะหายไปก็ตาม
การเปลี่ยนอาชีพจึงยากขึ้นทั้งในยุคโควิด-19 และหลังจากยุคโควิด-19 ด้วย เพราะงานที่มีเหลือให้แรงงานทำเป็นงาน ‘ทักษะต่ำ’ หรือไม่ก็ ‘ทักษะสูง’ เกิดปรากฎการณ์การแบ่งขั้วของอาชีพ (job polarization) เด่นชัดขึ้น

และทักษะแรงงานมีแนวโน้มว่าจะต้องสูงขึ้นเรื่อยๆ เพราะเทคโนโลยีสามารถทำงานซับซ้อนมากขึ้น เช่น เทคโนโลยีสามารถทำให้รถยนต์ขับเคลื่อนได้เองโดยอัตโนมัติ ซึ่งไม่ใช่การทำงานที่มีลักษณะทำซ้ำๆ เป็นต้น
ทักษะฝีมือแรงงาน ระดับเดิมจึงไม่ใช่ทางเลือกที่แรงงานมีอีกต่อไป การก้าวไปสู่การมีทักษะระดับสูงนั้นแม้ว่าจะยาก แต่เป็นทางเลือกที่ดีต่อชีวิตของแรงงาน ที่จะทำให้แรงงานมีรายได้ที่สูงขึ้นและยกระดับคุณภาพชีวิตในที่สุด

โดยโอกาสของงานที่เปิดกว้างและสามารถรองรับแรงงานจำนวนมากได้อยู่ในกลุ่ม STEM (Science, Technology, Engineering and Mathematics) ที่จะมีความสำคัญเพิ่มขึ้นในอนาคต
เช่น นักพัฒนาซอฟแวร์ วิศวกร cloud computing วิศวกรการพิมพ์แบบ 3 มิติ ผู้เชี่ยวชาญการซ่อมหุ่นยนต์ นักวิทยาศาสตร์ข้อมูล นักเทคโนโลยีสุขภาพ เป็นต้น
นอกจากนี้ ยังมีงานด้านสิ่งแวดล้อม ที่เข้ามามีบทบาทในการผลิตพลังงานทางเลือกและเทคโนโลยีสีเขียว รวมถึงกลุ่มงานสร้างสรรค์ งานออกแบบ ศิลปะ ดนตรี และแฟชั่น ที่หุ่นยนต์ยังเข้ามาทดแทนไม่ได้
อย่างไรก็ตาม งานที่มีความเสี่ยงน้อยที่จะถูกแทนที่โดยหุ่นยนต์ คือ งานที่ทำด้วยมือที่ต้องใช้ความละเอียดสูง งานที่ใช้ความคิดสร้างสรรค์ งานออกแบบ รวมถึงงานที่ใช้ทักษะทางสังคมและอารมณ์ (social & emotional skill) ดังนั้น ทักษะสำคัญของแรงงานยุคใหม่ จึงประกอบด้วย
ทักษะการรู้คิดขั้นสูง (higher cognitive skills) หรือความสามารถในการคิดและเรียนรู้
ทักษะในการคิดวิเคราะห์ (critical thinking)
ทักษะด้านความคิดสร้างสรรค์ (creativity)
ทักษะทางสังคมและอารมณ์ (social & emotional skills) ความเข้าอกเข้าใจ การเจรจาต่อรอง ความเป็นผู้นำ การริเริ่มและตัดสินใจ
ทักษะด้านเทคโนโลยี (technical skills) และทักษะด้านเทคโนโลยีสารสนเทศชั้นสูง อย่างการเขียนโปรแกรมคอมพิวเตอร์ วิศวกรรมดิจิทัลอุตสาหกรรมชั้นสูง การพัฒนาและวิจัยทางวิทยาศาสตร์ เป็นต้น ที่สำคัญแรงงานจำเป็นต้องเรียนรู้ตลอดชีวิต เพราะเทคโนโลยีสามารถเปลี่ยนแปลงได้อย่างรวดเร็ว

โดยงานที่มีความเสี่ยงน้อยที่จะถูกแทนที่โดยหุ่นยนต์คือ งานที่ทำด้วยมือที่ต้องใช้ความละเอียดสูง งานที่ใช้ความคิดสร้างสรรค์ งานออกแบบ รวมถึงงานที่ใช้ทักษะทางสังคมและอารมณ์
“อาชีพจะมีความสำคัญลดลง ทักษะจะมีความสำคัญมากขึ้น และแรงงานจะทำงานข้ามอาชีพได้ ภาครัฐจึงควรให้ความสำคัญกับการจำแนกประเภททักษะให้ชัดเจน และจัดให้มีการฝึกอบรมและรับรองมาตรฐานทักษะเหล่านั้น เพื่อให้แรงงานหางานทำได้ง่าย” นี่คือบทสรุปของรายงานการสำรวจฉบับนี้ ที่แสดงให้เห็นถึงจุดยืนของการนำเสนอบทความนี้ว่า ทักษะฝีมือแรงงาน คือ “คำตอบสุดท้าย” ของแรงงานไทยในยุคโควิด-19 และต่อจากนี้ไป ที่จะช่วยให้รอดจากการดิสรัปครั้งนี้ได้
ที่มา : บทความ เรื่อง “แรงงาน…สู่โลกหลังโควิด-19” จากคอลัมน์ SDG Insights โดย รศ.ดร. กิริยา กุลกลการ คณะเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
อัปเดตแนวทางพัฒนาทักษะแรงงานในยุคโควิดนี้
โลกของ “หุ่นยนต์” ในระบบการผลิตยุค 4.0 ที่ต้องมุ่งพัฒนาทักษะยุคใหม่!
‘AI Literacy’ ทักษะด้าน ‘ปัญญาประดิษฐ์’ อีกศาสตร์ที่ต้องรู้เพื่อการใช้ชีวิตในอนาคต












