พาไปเบิ่ง ISAN Innovation ต้นแบบการสร้างนวัตกรรมนอกตำรา ด้วยรากฐานอัตลักษณ์อันแข็งแกร่ง พร้อมตอบโจทย์ทุกชีวิตบนถิ่นอีสาน

เมื่อพูดถึงนวัตกรรมในเชิงพื้นที่ สิ่งที่เราจะนึกถึงมากที่สุด ก็คือนวัตกรรมที่เกิดขึ้นในเมืองหลวงอย่าง กรุงเทพมหานคร แต่ทุกวันนี้ พื้นที่ หรือย่านนวัตกรรมไม่ได้กระจุกตัวอยู่แค่ในเมืองหลวงเสมอไป และยังกระจายตัวไปยังภูมิภาคต่างๆ ทั่วประเทศ ซึ่งมีความโดดเด่นและมีเอกลักษณ์แตกต่างกันไปในแต่ละพื้นที่ โดยหนึ่งในพื้นที่นวัตกรรมที่มีเอกลักษณ์และสร้างสรรค์นวัตกรรมแปลกใหม่ขึ้นมามากมายนั่นคือ ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ หรือภาคอีสาน ซึ่งทุกวันนี้มี นวัตกรรมอีสาน หรือ ISAN Innovation ที่มีชื่อเสียงเป็นที่รู้จักมากมาย

โดยจุดเด่นด้าน ภูมิศาสตร์ของภาคอีสาน คือ การมีพื้นที่ครอบคลุม 1 ใน 3 ของประเทศไทย และเป็นพื้นที่ราบสูงที่ทำเกษตรกรรมเป็นส่วนใหญ่ และยังมีจังหวัดที่มีประชากรมากที่สุดในประเทศเป็นอันดับ 2, 3, 4 นั่นคือ นครราชสีมา อุบลราชธานี และขอนแก่น ตามลำดับ จะเป็นรองก็เพียงแค่เมืองหลวงอย่างกรุงเทพมหานครเท่านั้น
นอกจากนั้น พื้นที่อีสานบ้านเรา ยังมีพรมแดนติดกับประเทศเพื่อนบ้านอย่าง ลาว กัมพูชา และยังมีมรดกทางวัฒนธรรมที่โดดเด่น เป็นเอกลักษณ์ ทั้งยังเป็นพื้นที่สร้างสรรค์งานฝีมือ แหล่งผ้าทอ ที่มีลวดลายบ่งบอกถึงความเป็นมาของแต่ละท้องถิ่นได้เป็นอย่างดี

เกษตรกรรุ่นใหม่

ต่อยอดจุดเด่น กับการเป็นแหล่งรวมของนวัตกรฐานราก ที่ช่วยสร้างรากฐานทางนวัตกรรมที่แข็งแกร่งให้อีสาน

และจากต้นทุนหลากหลายด้านที่กล่าวมาข้างต้นนี่เอง ที่หลอมรวมกลายเป็นต้นทุนทาง นวัตกรรมอีสาน ที่มีเอกลักษณ์ไม่เหมือนใคร ซึ่ง ดร.พันธุ์อาจ ชัยรัตน์ ผู้อำนวยการสำนักงานนวัตกรรมแห่งชาติ (องค์การมหาชน) หรือ NIA ได้ให้มุมมองเพิ่มเติมเกี่ยวกับความโดดเด่นของนวัตกรรมทางภาคอีสานบ้านเราว่า
“ถ้าพูดถึงนวัตกรรมทางธุรกิจของภาคอีสาน อาจไม่ชัดเจนในมุมของเทคโนโลยี แต่ภาคอีสานมีนวัตกรรมในเชิงสังคม การพัฒนาในระดับภูมิภาคที่ค่อนข้างน่าสนใจ จากแต่ก่อนในช่วง 2-3 อายุคนที่ผ่านมา ต้องยอมรับว่าภาคอีสานมีภาพลักษณ์ที่เด่นชัดในด้านของการเป็นแหล่งแรงงานที่จะเดินทางเข้ามาใช้แรงงานในเมืองหลวงหรือเมืองใหญ่ต่างๆ ในไทย เมื่อพูดถึงการสร้างนวัตกรรม จึงไม่มีภาพนวัตกรรมทางธุรกิจตั้งแต่ต้น”
“และทางภาคอีสานยังมีภาพชัดเจนในเรื่องความแห้งแล้งแค้น แต่ในวันนี้ ต้องยอมรับว่าภาคอีสานมีพัฒนาในเรื่องของความเปลี่ยนแปลงในสภาพแวดล้อมที่ดีและมีความก้าวหน้า และภาพของภาคอีสานกำลังได้รับการทรานสฟอร์มและซึมซับเข้าไปในบริบทของคนยุคใหม่ ซึ่งตรงนี้อาจจัดอยู่ในนิยามของ “นวัตกรรม” ได้เช่นกัน อย่างทุกวันนี้มีนักธุรกิจชาวอีสานที่ประสบความสำเร็จในการสร้างสรรค์นวัตกรรมที่เป็นอัตลักษณ์ของภาคอีสาน ยกตัวอย่าง ปลาร้า ที่ผู้คนเริ่มบริโภคกันในวงกว้างและมีการส่งออกไปยังต่างประเทศ”

“ต่อมา ในเรื่องของดนตรี ตอนนี้หลายผับในทุกภูมิภาค ก็นิยมเปิดเพลงหมอลำอีสาน หรือเพลงที่มีกลิ่นอายของความเป็นอีสาน ขณะที่ ในปัจจุบันเรามีกระแสความเป็น เขยอีสาน หรือชาวต่างชาติที่มาแต่งงานกับผู้หญิงชาวอีสาน ทำให้บริบทของวิถีชีวิตของชาวอีสานเปลี่ยนไป ดังนั้น นวัตกรรมอีสาน จึงมีกลิ่นอายความเป็น นวัตกรรมเชิงสังคมมากกว่า”
“และ ณ ตอนนี้ ก็เป็นที่น่ายินดีที่ภาพจำของภาคอีสานเปลี่ยนไป โดยเฉพาะในแง่ของการปรับเปลี่ยนและสร้างอัตลักษณ์ของอีสานมาให้โดเด่น และชาวอีสานก็ร่วมภาคภูมิใจในความเป็นอีสาน รวมถึงภาพของการเป็นแหล่งแรงงานที่อพยพมาหางานในกรุงก็เปลี่ยนไปด้วย เพราะในวันนี้ ภาคอีสานมีภาพของแหล่งรวมของผู้มีความรู้ มีทักษะ มีความเป็นผู้ประกอบการสมัยใหม่ มากขึ้น สุดท้ายก็นำมาซึ่งการเปลี่ยนแปลงอัตลักษณ์และสร้างความภาคภูมิใจให้กับความเป็นอีสานต่อไป”
“ดังนั้น นวัตกรรมอีสาน จึงไม่ได้เริ่มต้นมาจากการวิจัยและพัฒนาหรือเทคโนโลยีสมัยใหม่ แต่มาจากส่วนลึกที่ทุกคนอยากหลุดพ้นจากความยากจนและเปลี่ยนภาพการมองของคนอื่นที่มองมายังภาคอีสานไปอย่างไรบ้างมากกว่า”
“และในภาคอีสาน มองว่า นักธุรกิจยังมาทีหลัง แต่ในภูมิภาคนี้มี “นวัตกรฐานราก” อยู่จำนวนมากที่กระจายอยู่ตามจังหวัดต่างๆ ซึ่งบางส่วนเป็นคนฐานรากที่ต้องต่อสู่กับความแร้นแค้น ความยากลำบากมาก่อน และยกระดับตนเองมาสู่การทำธุรกิจ ซึ่งก็ยังเป็นส่วนน้อยอยู่”

ความเป็นมาของ สามเหลี่ยมพีระมิด ISAN Innovation จุดตั้งต้นของการสร้างความแข็งแกร่งให้นวัตกรรมอีสานในวันนี้

ล่าสุดในภาคอีสานมีการจัดตั้ง Triangle Innovation Corridor ซึ่งประกอบด้วย อุบลราชธานี ขอนแก่น นครราชสีมา ซึ่งมีส่วนในการสร้างโครงสร้างของการพัฒนาในภาคอีสานในหลากหลายมิติ โดย ดร.พันธุ์อาจ ได้บอกเล่าถึงที่มีของการดึงจุดเด่นของ ISAN Innovation เปนสารตั้งต้นในการก่อร่างสร้างโครงการนี้ว่า
“ถ้าพิจารณาจากรูปแบบของ Triangle คือ สามเหลี่ยม ฐานของสามเหลี่ยม ก็เป็นชาวบ้าน คนในระดับฐานราก ซึ่งจุดนี้เองที่ก่อเกิด นวัตกรรมฐานราก เช่น นวัตกรรมสู้ภัยแล้ง หรือ ต้นทางของอาหารที่เป็นอัตลักษณ์ของคนอีสาน ดังนั้น นวัตกรรมอีสาน จึงเริ่มต้นที่ฐานพีระมิดนี่เอง”
“ยกตัวอย่าง อาหารอีสาน ที่ในวันนี้ได้รับการยกระดับขึ้นมาเป็นที่ยอมรับ คนต่างถิ่นก็ให้ความสนใจ ชื่นชอบ เห็นได้จากการเพิ่มจำนวของร้านอาหารอีสานที่เป็นทั้ง สตรีทฟู้ด หรือร้านอาหารอีสานราคาแพงในเมือง ก็มีมากมาย ดังนั้น อีสานจะโดดเด่นที่สุดในนวัตกรรมที่อยู่ตรงฐานราก เพราะปกติเราจะไปดูนวัตกรรมที่ผ่านกระบวนการวิจัยและพัฒนา สร้างมูลค่าทางธุรกิจได้สูง แต่สำหรับภาคอีสาน วัฒนธรรมรากหญ้ากลายเป็นกลจักรสำคัญในการขับเคลื่อน นวัตกรรมอีสาน”

“นอกจากนั้น ต้องยอมรับว่า ภาคอีสานมีการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐาน ยกตัวอย่าง ถนนหนทาง ที่ขยายไปตามจังหวัดต่างๆ รวมถึงในภาคอีสานจะมีนักธุรกิจการค้าเกิดขึ้นมาก ทั้งธุรกิจการค้าในภูมิภาค การค้าชายแดน ทำให้เกิดนวัตกรรมที่ต้องพึ่งพาการค้าขายและต่อไปก็จะมีโครงสร้างพื้นฐานทางโรงงานอุตสาหกรรมเข้าไปอยู่บ้าง ไม่ว่าจะเป็น โครงสร้างทางวิศวกรรม เกษตรแปรรูปอุตสาหกรรม ซึ่งทั้งหมดนี้ทำให้เกิดนวัตกรรม แต่ก็ไม่ชัดเท่านวัตกรรมฐานรากที่กล่าวมา เพราะนวัตกรรมฐานรากใช้ทรัพยากรธรรมชาติที่อยู่ในอีสานมาแปรรูป”
“ขณะที่ อีกหนึ่งปัจจัยที่ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในระบบนิเวศนวัตกรรมของอีสาน คือ การเกิดขึ้นของมหาวิทยาลัยระดับภูมิภาค เช่น มหาวิทยาลัยขอนแก่น ต่อมาก็มี มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีสุรนารี มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี มหาวิทยาลัยมหาสารคาม มหาวิทยาลัยนครพนม รวมถึง มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคล มหาวิทยาลัยราชภัฏ หลากหลายวิทยาเขต ทั้งนี้เมื่อมีผู้ที่เรียนจบจากมหาวิทยาลัยเหล่านี้ก็จะไปเป็นคนรุ่นใหม่ที่พัฒนาให้เกิดนวัตกรรม สร้างธุรกิจ ได้ในภาคอีสานด้วย”
“และอีกหนึ่งตัวอย่าง ที่ถือเป็นนวัตกรรมที่สร้างความเปลี่ยนแปลงให้กับภาคอีสาน คือ การรวมตัวกันของนักธุรกิจดั้งเดิมในจังงหวัดขอนแก่น ทีมารวมตัวกัน จัดตั้งเป็นบริษัท อย่าง บริษัทขอนแก่นพัฒนาเมือง ที่มีร่วมกันคิด ร่วมกันทำ ว่าจะทำโครงสร้างพื้นฐานให้เอื้อต่อการทำธุรกิจในอนาคตได้อย่างไร ส่วนในพื้นที่โคราช ก็เริ่มมีการพัฒนาบริษัทเทคโนโลยีเพื่อบริการด้านเทคโนโลยีต่างๆ ให้กับบริษัทในพื้นที่”

“ดังนั้น เมื่อมาพิจารณา ระดับชั้นของ สามเหลี่ยมพีระมิด ของการพัฒนานวัตกรรมในภาคอีสาน แน่นอนว่าจุดแข็งที่สุด คือฐานราก ที่เป็นผู้สร้างนวัตกรรมฐานรากจากอัตลักษณ์ที่เข้มแข็งของชาวอีสาน เป็นการสร้างนวัตกรรมเพื่อความอยู่รอดและทำให้ชีวิตตนเองดีขึ้น ซึ่งตรงนี้แม้ในบางภาคส่วนอาจจะโตลำบากก็จริง แต่ก็ใช่ว่าจะไม่มีโอกาสเติบโต เพราะมันถูกกระจายไปตามภาคส่วนต่างๆของประเทศแล้ว เช่น การทำสินค้านวัตกรรมที่บ่งบอกถึงอัตลักษณ์ของคนอีสาน เช่น น้ำปลาร้า ที่ได้รับความนิยมจากคนในทุกภูมิภาค”
“และถัดขึ้นมา ในภาคอีสาน ก็มีการสร้างนวัตกรรมที่เกี่ยวกับเทคโนโลยีขึ้นมาแล้ว ดังนั้น ถ้ามองเป็นการสร้างเส้นทาง ระบียงนวัตกรรม มันก็สร้างได้ เริ่มจากกรุงเทพ ปทุมธานี ตีขึ้นไปโคราช และแยกเป็น 2 เส้น เส้นบน ไปได้ถึงอุดรธานี หนองคาย และเวียงจันท์ ประเทศลาว ในพื้นที่นี้มีการปลูกพิชเศรษฐกิจอย่างอ้อยจำนวนมาก จึงมีเส้นทางการผลิตน้ำตาลจำนวนมาก”
“อีกเส้นหนึ่ง ก็จะเป็น บุรีรัมย์ สุรินทร์ ศรีสะเกษ ไปถึง อุบลราชธานี กลายเป็นอีก 2 รูท คือ อีสานตอนกลางและตอนล่าง ที่มีพรมแดนติดกับ ประเทศกัมพูชาตอนบน”
“ดังนั้น จุดยุทธศาสตร์หลักของการพัฒนานวัตกรรมภาคอีสาน นั่นคือ จังหวัดขอนแก่น โคราช และอุบลราชธานี เป็นสามเมืองที่เรากำหนดให้เป็น Triangle Innovation Corridor”

ทำความรู้จัก ‘อุบลฯ ขอนแก่น โคราช’ สามเมืองเด่น โครงข่ายโยงใย ต้นแบบการพัฒนา นวัตกรรมอีสาน

สำหรับการพัฒนา Triangle Innovation Corridor มีการวางยุทธศาสตร์ไว้สำหรับ 3 จังหวัดสำคัญไว้แตกต่างกัน โดย ดร.พันธุ์อาจ ได้อธิบายขยายความในประเด็นนี้ว่า
“อย่างการไปจัด อุบล อาร์ท เฟส ขึ้น เราพบว่าผู้ประกอบการการค้ารุ่นใหม่ มีศักยภาพในการเข้าร่วมระบบนิเวศเครือข่าย อย่าง จากประสบการณ์ที่เราไปจัด อุบล อาร์ท เฟสติวัล ที่แม้จะเป็นการจัด อาร์ทเฟสติวัล แต่ผู้เข้าร่วม ต้องมีนวัตกรรมครบ 3 ส่วน ต้องเป็นการรวมตัวกันทำงานระหว่างภาคเอกชน หน่วยงานราชการส่วนท้องถิ่น สถาบันการศึกษา และชุมชน ตามโมเดลของนวัตกรรมสังคมในมุมที่เราต้องการทำ”
“นอกจากนั้น ต้องมีธีมศิลปะเริ่มจากศิลปะภาพวาด ที่เป็นไฮไลต์ที่เกิดจากศิลปิน นวัตกรรมที่เกิดขึ้นช่วงแรก จึงเป็นนวัตกรรมที่ไม่มุ่งไปสู่การค้าขายเลย แต่ต้องการสร้างสะพานเชื่อมระหว่างคนที่มาจากหลากหลายสาขา ซึ่งมีส่วนทำให้คนรุ่นใหม่เห็นว่า อุบลราชธานี ก็เป็นเมืองที่มีอนาคตสำหรับเขา”
“ด้วยการสร้างนวัตกรรมเชิงพื้นที่ทางกายภาพ ที่ใช้โครงสร้างพื้นฐานของเมืองที่มีอยู่ เช่น อาการเก่า หรือพื้นที่เก่าที่ยังสวยงาม และแปลงออกมาเป็นพื้นที่อย่างร้านกาแฟ หรือแกลอรี่แสดงงานศิลปะ ทำให้คนเข้าถึงศิลปะได้ง่าย นี่ก็จัดอยู่ในการสร้างนวัตกรรมด้วย”

ABAC 2022

“ต่อมาในครั้งที่สอง เราพบว่าแม้จะเป็นงานศิลปะก็ต้องมีจุดเกาะเกี่ยวกับเทคโนโลยีด้วย เช่น Digital ART หรือ NFT หรือ สิ่งที่เกี่ยวข้องกับ Food Tech ทั้งหมดนี้เป็นการขับเคลื่อนให้ศิลปะเข้าสู่กระบวนการใช้นวัตกรรมและเทคโนโลยี แต่ในที่สุดแล้ว เราต้องสร้างให้ตอบโจทย์การเกิดธุรกิจใหม่ๆ ขึ้นมาได้ด้วย มาในปีนี้เป็นปีที่ 3 ก็ยังมีการจัดงานอาร์ทเฟสติวัลขึ้นที่อุบลฯ แต่ในปีนี้ธีมการจัดก็ต้องไปตอบคำถามว่า แล้วเราจะผลักดันให้เกิด Business Model Innovation ให้ได้”
“ถัดมาที่จังหวัดขอนแก่น NIA ก็ได้ไปจัดตั้ง กังสดาล อินโนเวชั่น ดิสทริค และ ศรีจันทร์อินโนเวชั่น ดิสทริค ซึ่งโครงการนี้มาจากเราได้รับรู้ว่า จังหวัดขอนแก่นมีศักยภาพด้านการสร้างสรรค์นวัตกรรม และเป็นเมืองหนึ่งในอีสานที่มีความพร้อมในการสร้างสรรค์นวัตกรรมก่อนอีกหลายเมืองในอีสาน เห็นได้จากความพยายามของกลุ่มที่มาจากภาคธุรกิจและภาคการศึกษาที่อยากสร้างโครงสร้างพื้นฐานทางนวัตกรรมในจังหวัดขอนแก่น ซึ่งในตอนนี้มีหลากหลายเมืองที่นำโมเดลจากขอนแก่นไปใช้ในการพัฒนาเมือง”
“จากโครงสร้างพื้นฐานทั้งหมดที่มีของขอนแก่น NIA และอีกหลายหน่วยงานจึงเดินหน้าสร้างแผนพัฒนาย่านนวัตกรรมในจังหวัดขอนแก่นร่วมกัน โดยมีวิสัยทัศน์ในการพัฒนาย่านนี้ว่า “เมืองแห่งนวัตกรรมด้าน การเกษตร อาหาร และเทคโนโลยีชีวภาพ” ศูนย์กลางด้านการต่อยอดองค์ความรู้และเศรษฐกิจระดับนานาชาติ พัฒนาขีดความสามารถของผู้ประกอบการธุรกิจนวัตกรรม” ด้วยการให้ความสำคัญกับการพัฒนาองค์ความรู้และทรัพยากรมนุษย์ เพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขัน และสร้างเมืองที่น่าอยู่ ตอบรับกับสังคมที่มีความหลากหลาย”

โดยเริ่มต้นที่แผนการพัฒนาย่านศรีจันทร์และกังสดาล ซึ่งทั้ง 2 จุดยุทธศาสตร์นี้มีความแตกต่างกัน ดังนี้
1. “กังสดาล หรือ KANGSADARN Livable Innovator Community” เป็นย่านบ่มเพาะ ส่งเสริมการพัฒนาคนและองค์ความรู้ เนื่องจากเป็นพื้นที่รอบมหาวิทยาลัยทำให้เป้าหมายของพื้นที่นี้เน้นไปที่การสร้างพื้นที่ให้คนได้พบปะกันเป็นหลัก แลกเปลี่ยนไอเดียซึ่งกันและกัน และพร้อมสร้างการเชื่อมโยงพื้นที่โดยรอบให้เกิดการบ่มเพาะองค์ความรู้ ไม่ว่าจะเป็น บริเวณมหาวิทยาลัยขอนแก่น อุทยานวิทยาศาสตร์ และศูนย์สร้างสรรค์งานออกแบบขอนแก่น (TCDC: Khon Kaen) ก่อนนำไปต่อยอดธุรกิจที่ย่านศรีจันทร์
2. “ศรีจันทร์ หรือ SRICHAN Agri-Food-Biotech Innovation Center” เป็นย่านศูนย์กลางการต่อยอดนวัตกรรมการเกษตร อาหารและเทคโนโลยีชีวภาพสู่เชิงพาณิชย์ เนื่องจากอยู่ในย่านชุมชนและมีบริษัทต่างๆ ตั้งอยู่จำนวนมาก รวมถึงเป็นพื้นที่ตั้งของสถานีรถไฟขอนแก่น ซึ่งจะถูกพัฒนาเป็นพื้นที่รองรับแนวรถไฟฟ้าความเร็วสูงในอนาคต (TOD) ทำให้พื้นที่นี้มีความพร้อมในการต่อยอดธุรกิจ สร้างพื้นที่ค้าขาย และในทางเดียวกันก็สามารถฟื้นคืนความคึกคักให้กับคนในพื้นที่ได้”

Deep Tech Startup

“ส่วนในพื้นที่ นครราชสีมา หรือเมืองโคราช จุดเด่นที่เป็นกำลังสำคัญในการสร้างนวัตกรรมในพื้นที่นี้ นั่นคือ การก่อตั้ง มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีสุรนารี และยังมีการจัดตั้ง สถาบันวิจัยแสงซินโครตรอน เป็นสถาบันวิทยาศาสตร์ขั้นสูง ทั้งยังมีอุทยานวิทยาศาสตร์แห่งใหม่อยู่ที่โคราชด้วย ทั้งหมดนี้ ทำให้เห็นว่าฐานทางนวัตกรรมที่โคราชมีจะตอบโจทย์อุตสาหกรรมที่ตั้งอยู่ในโคราช ไม่ว่าจะเป็น เคมี เทคโนโลยีชีวภาพทางการเกษตร ซึ่งทำให้ ทาง มทส. เป็นฐานทางวิชาการสำคัญ ที่จะถ่ายทอดเทคโนโลยี สร้างนวัตกรรม ตอบโจทย์ความต้องการของภาคอุตสาหกรรมในพื้นที่ เพื่อขับเคลื่อนเศรษฐกิจของภูมิภาคได้”
“โดยความแตกต่างทางฐานนวัตกรรมที่โคราชมี ก็จะแตกต่างกับ ขอนแก่น และอุบลราชธานี โดย อุบลฯ จะเป็นเรื่องของวัฒนธรรมและขอนแก่นเป็นเรื่องของโครงสร้างพื้นฐาน ขณะที่ ที่โคราช เป็นเรื่องของดีพเทค ทั้งสามจังหวัดนี้ จึงประกอบสร้างเป็น สามเหลี่ยมนวัตกรรม หรือ Triangle Innovation Corridor ได้ ด้วยจุดเด่นที่แตกต่างกันนั่นเอง”

ที่มา : รายการ PACPODCAST EP.36 ในหัวข้อ “ISAN INNOVATION นวัตกรรมอีสาน” เผยแพร่ทาง Youtube : NIA Channel


พาไปอัปเดต นวัตกรรมเด่นของแต่ละภูมิภาค

จับตา 5 Deep Tech ดาวเด่นจากงาน “บพข. สร้างสรรค์เศรษฐกิจไทย เชื่อมโลกด้วยวิจัยและนวัตกรรม”

กางแผนปั้น 5 กลุ่มสินค้าเกษตรสมัยใหม่ พร้อมใช้ เทคโนโลยีขั้นสูง เพิ่มรายได้ให้เกษตรกรในพื้นที่อีอีซี

เปิดตัว โรงเรือนอีแวป ตอบโจทย์เกษตรยุคใหม่ในระยอง ดัน EEC ให้โตได้ด้วยเทคโนโลยีและนวัตกรรม